این مقاله در تاریخ 01-07-1405 توسط تیم پرستاری سلامت اول بازبینی و به‌روزرسانی شده است.
بیماری زردی از جمله بیماری‌های رایج در بین نوزادان است. نوزادانی که نارس به دنیا می‌آیند یا وزن زیادی دارند یا پیش‌زمینه بیماری دارند؛ معمولا بیشتر از سایر نوزادان درگیر زردی نوزاد می‌شوند. علت زردی نوزاد بالا رفتن سطح بیلی‌روبین خون است. زردی در نوع خفیف خود بی‌خطر است و تنها باعث تغییر رنگ پوست میشود. در این مواقع کافی است منتظر بمانید تا نوزاد به سن 2 هفتگی برسد و کبد رشد کامل داشته باشد. به‌این‌ترتیب نوزاد توانایی تجزیه بیلی‌روبین موجود در خون را دارد و بیماری زردی خون خودبه‌خود درمان میشود.
در موارد شدیدتر لازم است که از دستگاه نوردرمانی یا روش جایگزین کردن خون استفاده کرد. استفاده از دستگاه نوردرمانی رایج‌تر است. در این روش‌ها نوزاد بدون لباس در معرض نور آبی قرار می‌گیرد تا پروسه رشد سرعت پیدا کرده و نوزاد سریع‌تر درمان شود.
علت زردی نوزاد
مهم ترین علت زردی نوزاد افزایش میزان بیلی روبین در خون است. بیلی روبین یک ماده زرد رنگ است که هنگام تجزیه گلبول های قرمز ایجاد می شود. نوزادان در روزهای اول زندگی گلبول های قرمز بیشتری دارند و این سلول ها نیز با سرعت بیشتری تجزیه می شوند، بنابراین مقدار بیشتری بیلی روبین در بدن آنها تولید می شود. از طرف دیگر، کبد نوزاد هنوز به اندازه کافی بالغ نشده است تا بیلی روبین را به سرعت از خون دفع کند. تجمع این ماده در خون باعث زرد شدن پوست و سفیدی چشم نوزاد می شود.
در بیشتر نوزادان، این وضعیت همان زردی فیزیولوژیک است که معمولا از روز دوم یا سوم زندگی ظاهر می شود و با بهتر شدن عملکرد کبد به تدریج کاهش پیدا می کند. با این حال، همه موارد زردی یکسان نیستند و گاهی عواملی مانند تولد زودرس، دریافت ناکافی شیر، ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد، افزایش تخریب گلبول های قرمز، عفونت یا بعضی بیماری های زمینه ای می توانند باعث افزایش بیشتر بیلی روبین شوند.
چه چیزهایی باعث زردی نوزاد می شود؟
مهم ترین علت ها را می توان به شکل زیر خلاصه کرد:
| علت زردی نوزاد | چگونه باعث افزایش بیلی روبین می شود؟ |
|---|---|
| نارس بودن کبد | کبد نوزاد هنوز به اندازه کافی بالغ نشده است و نمی تواند بیلی روبین را با سرعت کافی از بدن دفع کند. |
| افزایش طبیعی تخریب گلبول های قرمز | نوزادان در روزهای اول زندگی گلبول های قرمز بیشتری دارند و تجزیه آنها باعث تولید بیلی روبین بیشتری می شود. |
| دریافت ناکافی شیر | تغذیه ناکافی می تواند دفع بیلی روبین از طریق مدفوع را کاهش دهد و باعث افزایش سطح آن شود. |
| تولد زودرس | کبد نوزادان نارس هنوز به اندازه کافی بالغ نشده و به همین دلیل احتمال افزایش بیلی روبین در آنها بیشتر است. |
| ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد | ناسازگاری گروه خونی یا Rh می تواند باعث تخریب بیشتر گلبول های قرمز و در نتیجه افزایش بیلی روبین شود. |
| افزایش تخریب گلبول های قرمز | برخی اختلالات خونی یا شرایط ارثی می توانند باعث تخریب سریع تر گلبول های قرمز و تولید بیلی روبین بیشتر شوند. |
| عفونت یا بیماری های زمینه ای | برخی عفونت ها، بیماری های کبدی و مشکلات مربوط به خون می توانند باعث افزایش غیرطبیعی بیلی روبین شوند. |
| زردی شیر مادر | در بعضی نوزادان، زردی ممکن است در ارتباط با شیر مادر ادامه پیدا کند و معمولا نیاز به بررسی و پیگیری پزشکی دارد. |
در بیشتر موارد، زردی نوزاد موقتی است و با افزایش توانایی بدن در پردازش و دفع بیلی روبین کاهش پیدا می کند. با این حال، سن شروع زردی و میزان بیلی روبین اهمیت زیادی دارد. اگر زردی در 24 ساعت اول زندگی ظاهر شود، به سرعت بیشتر شود یا همراه با علائمی مانند بی حالی و خوب شیر نخوردن باشد، نباید صرفا منتظر برطرف شدن خودبه خودی آن ماند و نوزاد باید توسط پزشک ارزیابی شود.
درمان زردی نوزاد چگونه است؟
در بسیاری از نوزادان، زردی خفیف بدون درمان اختصاصی برطرف می شود؛ با این حال، برای تصمیم گیری درباره نیاز به درمان باید میزان بیلی روبین نوزاد بررسی شود. سطح بیلی روبین معمولا با آزمایش خون یا دستگاه اندازه گیری از روی پوست ارزیابی می شود و نتیجه آن با توجه به سن نوزاد و سایر عوامل خطر تفسیر می شود. بنابراین صرفا از روی رنگ پوست نمی توان مشخص کرد که نوزاد به درمان نیاز دارد یا خیر.
تغذیه مناسب و کافی یکی از بخش های مهم مراقبت از نوزاد مبتلا به زردی است. نوزاد باید به طور منظم شیر بخورد و اگر خواب آلود است، ممکن است لازم باشد برای شیر خوردن بیدار شود. در صورتی که نوزاد به اندازه کافی شیر دریافت نمی کند یا کاهش وزن و کم آبی وجود دارد، پزشک ممکن است راهکارهای دیگری برای تامین تغذیه مناسب توصیه کند.
اگر میزان بیلی روبین از حدی که برای سن و شرایط نوزاد تعیین شده بالاتر باشد، ممکن است فتوتراپی یا نوردرمانی تجویز شود. در این روش، نوزاد زیر نور مخصوص قرار می گیرد تا بیلی روبین به شکلی تبدیل شود که بدن بتواند آن را راحت تر دفع کند. فتوتراپی باید با تجهیزات و شرایط مناسب انجام شود و مدت آن نیز به پاسخ نوزاد و میزان بیلی روبین بستگی دارد.
در مواردی که زردی به دلیل یک مشکل زمینه ای ایجاد شده باشد، درمان علت اصلی نیز اهمیت دارد. برای مثال، در صورت شک به عفونت، بیماری کبدی، اختلالات خونی یا ناسازگاری گروه خونی، ممکن است آزمایش ها و درمان های دیگری لازم باشد. اگر زردی بیشتر از دو هفته ادامه پیدا کند نیز باید با پزشک مطرح شود تا در صورت نیاز علت های دیگر بررسی شوند.
تعویض خون فقط در موارد نادر و بسیار شدید و زمانی که سطح بیلی روبین به محدوده خطر برسد یا با وجود درمان مناسب همچنان بالا بماند، انجام می شود. این روش در بیمارستان و تحت مراقبت تیم تخصصی انجام می شود و هدف آن کاهش سریع میزان بیلی روبین و جلوگیری از عوارض عصبی است.
درمان زردی نوزاد مانند درماتیت آتوپیک در نوزادان نیازمند توجه به شرایط و وضعیت خاص هر نوزاد است. بنابراین بهتر است به جای منتظر ماندن برای رسیدن نوزاد به یک سن مشخص، میزان بیلی روبین و روند زردی طبق نظر پزشک پیگیری شود.
به نقل از nhs.uk:
در حالی که زردی معمولاً دلیلی برای نگرانی نیست، مهم است که تعیین کنید آیا کودک شما به درمان نیاز دارد یا خیر.
اگر زردی نوزادتان را در خانه زیر نظر دارید، در صورتی که علائم نوزادتان به سرعت بدتر شد یا خیلی تمایلی به شیر خوردن نداشت، فوراً با ماما تماس بگیرید.
علت زردی نوزاد افزایش میزان بیلی‌روبین در خون است. از آنجایی‌که زردی نوزاد در روز دوم تا سوم تشخیص داده میشود در صورت مشاهده هرگونه زردی در نوزادان آن را جدی بگیرید و از پرستار کودک در بررسی وضعیت نوزاد و رسیدگی به خدمات خاص نوزاد کمک بگیرید. زیرا درمان درست و به موقع نوزاد در مواقع گرفتن زردی نوزاد بسیار مهم است به‌طوری که زردی می‌تواند علت برخی از بیماری‌های زمینه‌ای در بزرگسالی او باشد که در ادامه به آن اشاره شده است:
- عملکرد ضعیف کبد
- عفونت‌های ویروسی یا باکتریایی
- خونریزی داخلی
- ناهنجاری‌های گلبول‌های قرمز
- عفونت خون نوزاد
- آلرژی صفراوی
- کمبود آنزیم
- متفاوت بودن گروه خونی نوزاد و مادر
- وزن کمتر از 2500 گرم
- دو یا چندقلو بودن نوزادها
- نارس بودن کودک
علائم زردی نوزاد
از مهم ترین علائم زردی نوزاد، زرد شدن پوست و سفیدی چشم هاست. این تغییر رنگ معمولا ابتدا در صورت دیده می شود و ممکن است به سمت قفسه سینه، شکم و اندام ها گسترش پیدا کند. در بعضی نوزادان، به ویژه نوزادانی که پوست تیره تری دارند، تشخیص زردی از روی رنگ پوست دشوارتر است و بهتر است سفیدی چشم ها نیز بررسی شود.
با این حال، شدت زردی را نمی توان فقط با نگاه کردن به رنگ پوست مشخص کرد و در صورت مشکوک بودن به افزایش بیلی روبین، میزان آن باید با روش مناسب بررسی شود. بعضی نشانه ها نیز می توانند نشان دهند که نوزاد به ارزیابی پزشکی بیشتری نیاز دارد.
| نشانه | اهمیت |
|---|---|
| زرد شدن پوست | از شایع ترین علائم زردی نوزاد است و معمولا ابتدا در صورت دیده می شود. |
| زرد شدن سفیدی چشم | یکی دیگر از نشانه های رایج زردی است. |
| گسترش زردی به شکم، دست ها و پاها | می تواند با افزایش میزان بیلی روبین همراه باشد و نیاز به بررسی دارد. |
| خواب آلودگی غیرعادی | اگر نوزاد به سختی بیدار شود یا برای شیر خوردن بیدار نشود، علامت هشدار است. |
| خوب شیر نخوردن یا مکیدن ضعیف | کاهش تغذیه نوزاد می تواند نشانه مهمی باشد و نیاز به بررسی دارد. |
| کم شدن ادرار یا پوشک خیس | می تواند با دریافت ناکافی شیر و کم آبی همراه باشد و باید مورد توجه قرار گیرد. |
| بی حالی یا تغییر غیرطبیعی وضعیت بدن | بی حالی شدید، شل شدن یا سفتی غیرطبیعی بدن از علائم هشدار هستند. |
| گریه غیرعادی یا زیر و تیز | در کنار سایر علائم می تواند نشانه افزایش شدید بیلی روبین و نیازمند ارزیابی فوری باشد. |
انواع زردی نوزادان
بیشتر از نیمی از نوزادان در بدو تولد زردی دارند. زردی نوزادان از صورت آنها شروع شده تا قفسه سینه، شکم، دست و پاها پیشروی می‌کند. زردی طبیعی در نوزادان که به آن زردی فیزیولوژیک گفته میشود از روز دوم شروع شده و تا روز پنجم افزایش پیدا می‌کند و به مروز زمان کاهش و بهبود می‌یابد. اما زردی بیمارگونه نوعی دیگر از زردی نوزاد اسن که در 24 ساعت اولیه پیدا میشود و حتما باید تحت مراقبت پزشک قرار گیرد. انواع دیگر از زردی نوزاد درمورد تغذیه او تقسیم بندی میشود که در زیر آورده شده است:
1. زردی نوزاد از احساس گرسنگی
زردی نوزادی که ناشی از گرسنگی باشد از 28 روز اول نوزاد تا حتی تمام دوران شیرخوارگی او طبیعی است. 5 روز اول اگر تغذیه کافی از شیر مادر به نوزاد نرسد باعث این نوع زردی خواهد شد. ممکن است مادر شیر داشته باشد و نوزاد گرسنگی مطلق نداشته باشد. اما به دلیل اینکه موادغذایی موردنیاز نوزاد در شیرمادر وجود ندارد زردی در نوزادان اتفاق می‌افتد.
علل بروز این نوع زردی مقدار مدفوعی که باعث افزایش جذب بیلی‌روبین در نوزاد میشود کاهش می‌یابد. معمولا مدفوع به رنگ قهوه‌ای و ادرار زرد رنگ دارد. از آنجایی که شیر مادر ملین است باث دفع مدفوع مکونیوم میشود و زردی کاهش می‌یابد.
2. زردی نوزاد از شیر مادر
بیش از نیمی از نوزادانی که شیر مادر مصرف می‌کنند دچار زردی نوزاد غیرمستقیم می‌شوند. این نوع زردی بخاطر وجود شیر مادر در هفته دوم اتفاق می‌افتد و ممکن است تا دو و سه ماهگی ادامه یابد. علل بروز این نوع زردی ناشناخته است اما با خوردن شیر مادر و زمان دادن به نوزاد بهبود می‌یابد. شایان به ذکر است طول مدت زمان بهبودی نوزادان با یکدیگر متفاوت است و در هر نوزادی اینکه چند روزه زردی نوزاد درمان می‌یابد فرق دارد.
تاثیر تغذیه شیر مادر در زردی نوزاد
همان‌طور که تغذیه دوران بارداری مادر بسیار حائز اهمیت است خورد و خوراک مادر پس از تولد نیز برای نوزاد مهم است. تغذیه مادر بعد از تولد برای جلوگیری از زردی نوزاد باید مورد توجه قرار گیرد. شیر مادر پر از مواد مغذی مورد نیاز بدن نوزاد است که به درمان زردی نوزاد کمک خواهد کرد. اگر نوزاد شیر مادر مصرف کند می‌توان زردی زودگذری را در روند بیماری زردی نوزاد مشاهده کرد.
چه زمانی زردی نوزاد را باید جدی گرفت؟
زردی نوزاد در بسیاری از موارد خفیف و موقتی است، اما بعضی شرایط نیاز به بررسی سریع پزشکی دارند. زردی که در 24 ساعت اول زندگی ظاهر شود، به سرعت بیشتر شود یا همراه با تغییر در وضعیت عمومی نوزاد باشد، نباید صرفا در خانه تحت نظر بماند.
در موارد زیر لازم است زردی نوزاد را جدی بگیرید:
- شروع زردی در 24 ساعت اول تولد: ظاهر شدن زردی در روز اول می تواند نشانه یک مشکل زمینه ای باشد و نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.
- افزایش سریع زردی: اگر رنگ پوست نوزاد در مدت کوتاهی زردتر شود یا زردی از صورت به سمت شکم، دست ها و پاها گسترش پیدا کند، باید بررسی شود.
- خوب شیر نخوردن: کاهش تمایل به شیر خوردن، مکیدن ضعیف یا امتناع از شیر خوردن از علائم هشدار است.
- بی حالی یا سخت بیدار شدن: اگر نوزاد بیش از حد خواب آلود باشد و برای شیر خوردن به سختی بیدار شود، مراجعه پزشکی ضروری است.
- گریه غیرعادی: گریه بسیار زیر و تیز یا تغییر غیرعادی در رفتار نوزاد می تواند از علائم هشدار افزایش شدید بیلی روبین باشد.
- تغییرات غیرطبیعی حرکتی: شل شدن یا سفتی غیرطبیعی بدن، قوس دادن بدن یا حرکات غیرعادی نیاز به بررسی فوری دارد.
- ادامه یا تشدید زردی: اگر زردی برخلاف روند معمول کاهش پیدا نکند، ادامه دار شود یا پس از بهبود دوباره افزایش پیدا کند، باید علت آن بررسی شود.
- اختلال در وزن گیری یا دفع: کاهش وزن غیرطبیعی، کم شدن ادرار یا دفع ناکافی می تواند با دریافت ناکافی شیر همراه باشد و نیاز به بررسی دارد.
تجربه پرستاری در مراقبت از نوزاد مبتلا به زردی
در مراقبت از نوزاد مبتلا به زردی، فقط میزان زردی پوست مهم نیست. ما معمولا به وضعیت کلی نوزاد، میزان شیر خوردن، تعداد پوشک های خیس و روند تغییر رنگ پوست هم توجه می کنیم. نوزادی که خوب شیر نمی خورد، بیش از حد خواب آلود است یا برای شیر خوردن به سختی بیدار می شود، نیاز به توجه بیشتری دارد و نباید صرفا منتظر ماند تا زردی خود به خود برطرف شود.
یکی از نکاتی که به خانواده ها توصیه می کنیم این است که برای درمان زردی، روش هایی مثل قرار دادن نوزاد زیر نور مستقیم آفتاب یا دادن خوراکی های مختلف را بدون نظر پزشک امتحان نکنند. اگر پزشک اندازه گیری بیلی روبین یا نوردرمانی را توصیه کرده باشد، بهتر است روند درمان و پیگیری ها دقیقا طبق نظر او انجام شود. همچنین اگر زردی در 24 ساعت اول تولد دیده شود، به سرعت بیشتر شود یا همراه با بی حالی، شیر نخوردن، گریه غیرعادی یا تغییرات حرکتی باشد، ارزیابی پزشکی باید بدون تاخیر انجام شود.
سخن آخر
علت زردی نوزاد در بیشتر موارد به افزایش میزان بیلی روبین خون مربوط می شود. در روزهای اول زندگی، کبد نوزاد هنوز به اندازه کافی بالغ نشده است و نمی تواند بیلی روبین را با سرعت مناسب از بدن دفع کند. به همین دلیل، چرا نوزاد زردی میگیره را می توان تا حد زیادی به افزایش تولید بیلی روبین و ناتوانی نسبی کبد در دفع آن مرتبط دانست.
در بیشتر موارد، زردی نوزاد با پیگیری مناسب و تغذیه کافی به تدریج کاهش پیدا می کند، اما اگر میزان بیلی روبین بالا باشد، ممکن است به درمان زردی نوزاد با نوردرمانی و در موارد بسیار شدید، تعویض خون نیاز باشد. همچنین اگر زردی در 24 ساعت اول تولد ظاهر شود، به سرعت افزایش پیدا کند یا با بی حالی و شیر نخوردن همراه باشد، باید نوزاد توسط پزشک بررسی شود.
در نهایت، چه چیزی باعث زردی نوزاد میشود تنها سوال مهم نیست، بلکه تشخیص شدت زردی و پیگیری آن نیز اهمیت دارد. افزایش شدید و درمان نشده بیلی روبین می تواند خطر عوارض عصبی جدی ایجاد کند، بنابراین در صورت وجود علائم هشدار نباید منتظر برطرف شدن خود به خودی زردی ماند.
سوالات متداول
زردی نوزاد چه موقع تمام خواهد شد؟
در نوزادانی که شیرخشک مصرف می‌کنند تا دوهفته اما گاها در همه نوزادان ممکن است بیش از 4 هفته ادامه پیدا کند.
آیا فتوتراپی به کودک آسیبی وارد می‌کند؟
در هنگام فیزیوتراپی چشمان نوزاد را بهتر است ببندید. در برخی موارد هنگام فیزیوتراپی نوزاد دچار اسهال خواهند شد که با دادن شیر گرم یا مایعات فراوان به درمان آن کمک خواهد کرد.
آیا درمان زردی نوزاد در خانه امکان‌پذیر است؟
گاهی زردی نوزاد کم است و تنها کافی است تا دو هفتگی نوزاد منتظر بمانید تا کبد رشد کافی داشته و بتواند پروسه تجزیه بیلی‌روبین را انجام دهد. در موارد شدیدتر باید از دستگاه نورتراپی یا روش جایگزین کردن خون استفاده کنید.
در زردی خفیف نوزاد، نشانه‌های بیماری کدام است؟
زردی باعث سفید شدن چشم و زرد شدن پوست میشود. در نوع خفیف این بیماری، بعد از لمس پوست نوزاد، همان نقطه برای چند دقیقه زرد میشود.
آیا زردی بیماری خطرناکی است؟
زردی خفیف، خطری ندارد و خودبه‌خود خوب میشود؛ اما در نوع شدید این بیماری ممکن است حجم بالای بیلی‌روبین موجود در خون باعث آسیب‌های جدی مغزی شود.
