بی اختیاری ادرار چیست؟ علل، علائم، انواع و درمان در زنان و مردان

این مقاله در تاریخ 15-07-1405 توسط تیم پرستاری سلامت اول بازبینی و به‌روزرسانی شده است.

بی‌اختیاری ادرار یا urinary incontinence به نشت ناخواسته ادرار و ناتوانی در کنترل کامل دفع ادرار گفته می‌شود. این مشکل ممکن است در هر سنی ایجاد شود، اما با افزایش سن، پس از بارداری و زایمان، در دوران یائسگی و در برخی افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای بیشتر دیده می‌شود. علت بی اختیاری ادرار در زنان و مردان یکسان نیست و عواملی مانند مشکلات مثانه، ضعف عضلات کف لگن، عفونت‌های ادراری، برخی بیماری‌های عصبی، داروها و مشکلات پروستات می‌توانند در بروز آن نقش داشته باشند.

بی اختیاری ادرار همیشه یک مشکل دائمی نیست و در برخی افراد با درمان علت زمینه‌ای یا اصلاح عوامل موثر، علائم کاهش پیدا می‌کند. با این حال، تکرار نشت ادرار، شروع ناگهانی آن یا همراه شدن با علائمی مانند درد، سوزش ادرار، خون در ادرار یا مشکل در تخلیه مثانه نیاز به بررسی پزشکی دارد. همچنین، اگر پرستار بیمار هنگام مراقبت متوجه تغییر در الگوی دفع ادرار یا بروز بی اختیاری جدید در فرد شود، بهتر است موضوع را به پزشک یا خانواده اطلاع دهد تا علت آن بررسی شود.

بی اختیاری ادرار چیست؟

بی اختیاری ادرار به نشت ناخواسته ادرار و ناتوانی در کنترل کامل دفع ادرار گفته می شود. این مشکل می تواند در اثر اختلالات مثانه، مجاری ادراری، ضعف عضلات کف لگن، بیماری های عصبی یا برخی بیماری های زمینه ای ایجاد شود و در زنان و مردان با علائم متفاوتی بروز کند.

نشت ادرار ممکن است به شکل چند قطره هنگام سرفه، عطسه یا فعالیت بدنی، احساس ناگهانی و شدید برای ادرار کردن یا تخلیه غیرارادی ادرار اتفاق بیفتد. بی اختیاری ادرار بخشی طبیعی از افزایش سن نیست و در بسیاری از موارد، با شناسایی علت می توان علائم آن را کنترل یا درمان کرد.

علائم بی اختیاری ادرار چیست؟

بی اختیاری ادرار همیشه با خیس شدن کامل لباس همراه نیست و گاهی فقط به صورت چند قطره نشت ادرار دیده می شود. مهم ترین نشانه های آن عبارتند از:

• نشت ادرار هنگام سرفه، عطسه، خندیدن یا فعالیت بدنی
• احساس ناگهانی و شدید برای ادرار کردن
• ناتوانی در رسیدن به موقع به سرویس بهداشتی
• چکه کردن ادرار پس از تخلیه مثانه
• نشت مداوم یا غیرارادی ادرار
• بیدار شدن مکرر برای ادرار کردن، به ویژه در صورت همراهی با سایر علائم ادراری

علت بی اختیاری ادرار چیست؟

علت بی اختیاری ادرار به نوع آن و شرایط جسمی فرد بستگی دارد. گاهی این مشکل به دلیل عوامل موقتی مانند عفونت ادراری، یبوست یا مصرف بعضی داروها ایجاد می شود و با برطرف شدن عامل اصلی کاهش پیدا می کند. در برخی افراد نیز مشکلات مثانه، ضعف عضلات کف لگن یا بیماری های زمینه ای باعث نشت و عدم کنترل ادرار می شوند.

علت های موقت یا قابل اصلاح:

• عفونت ادراری
• یبوست شدید
• مصرف بعضی داروها
• مصرف زیاد نوشیدنی های حاوی کافئین
• مصرف الکل

مشکلات مثانه و عضلات کف لگن:

• ضعف عضلات کف لگن
• مثانه بیش فعال
• اختلال در تخلیه کامل مثانه
• کاهش توانایی کنترل عضلات مرتبط با دفع ادرار

بیماری ها و مشکلات زمینه ای:

• دیابت
• بیماری های عصبی مانند ام اس
• آسیب نخاعی یا آسیب به اعصاب کنترل کننده مثانه
• مشکلات پروستات در مردان
• برخی بیماری ها یا اختلالات دستگاه ادراری

نوع بی اختیاری و علت ایجاد آن در زنان و مردان یکسان نیست. به همین دلیل، در ادامه علت های شایع بی اختیاری ادرار در مردان و سپس زنان به صورت جداگانه بررسی می شود.

بی اختیاری ادرار در مردان

بی اختیاری ادرار در مردان می تواند در هر سنی اتفاق بیفتد، اما با افزایش سن و بروز برخی مشکلات مربوط به پروستات و دستگاه ادراری احتمال آن بیشتر می شود. شدت این مشکل نیز متفاوت است و ممکن است از چند قطره نشت ادرار تا از دست رفتن کنترل کامل مثانه متغیر باشد.

علت بی اختیاری ادرار در مردان چیست؟

علت بی اختیاری ادرار در مردان به نوع علائم و شرایط جسمی فرد بستگی دارد. مشکلات پروستات، عفونت دستگاه ادراری، اختلالات عصبی، دیابت، ضعف عضلات کف لگن، بعضی داروها و سابقه برخی جراحی های دستگاه ادراری می توانند باعث نشت یا عدم کنترل ادرار شوند. در بعضی مردان نیز تخلیه ناقص مثانه باعث باقی ماندن ادرار و چکه کردن آن پس از دفع می شود.

به همین دلیل، علت نگه نداشتن ادرار در مردان همیشه یکسان نیست و بررسی الگوی نشت، علائم همراه و وضعیت مثانه و پروستات برای تشخیص علت اهمیت دارد.

بی اختیاری ادرار در مردان نشانه چیست؟

بی اختیاری ادرار در مردان می تواند نشانه یک مشکل در مثانه، مجاری ادراری، پروستات یا سیستم عصبی باشد. برای مثال، تکرر و فوریت ادرار ممکن است با اختلال عملکرد مثانه همراه باشد، در حالی که نشت ادرار همراه با مشکل در شروع یا تخلیه ادرار می تواند نیاز به بررسی وضعیت پروستات داشته باشد.

البته فقط با مشاهده نشت ادرار نمی توان علت دقیق را مشخص کرد و در صورت تداوم یا تشدید علائم، بررسی پزشکی برای پیدا کردن علت ضروری است.

علت بی اختیاری ادرار در مردان جوان چیست؟

بی اختیاری ادرار در مردان جوان نسبت به سنین بالاتر کمتر دیده می شود، اما بروز آن می تواند دلایل مختلفی داشته باشد. عفونت ادراری، مشکلات عملکرد مثانه، یبوست، بعضی داروها، اختلالات عصبی و آسیب های لگنی یا نخاعی از عواملی هستند که می توانند باعث نشت یا کاهش کنترل ادرار شوند.

در برخی افراد، بی اختیاری ممکن است پس از جراحی یا آسیب دستگاه ادراری ایجاد شود. همچنین، مشکلات مربوط به کنترل عضلات کف لگن یا برخی اختلالات مادرزادی دستگاه ادراری نیز می توانند در سنین پایین تر باعث نشت ادرار شوند.

بی اختیاری ادرار در زنان

بی اختیاری ادرار در زنان می تواند در هر سنی ایجاد شود، اما بارداری، زایمان، ضعف عضلات کف لگن، تغییرات مرتبط با یائسگی، افتادگی اندام های لگنی و افزایش سن از عوامل مهم آن هستند. این عوامل می توانند کنترل مثانه را دشوار کرده و باعث نشت ادرار هنگام فعالیت، سرفه و عطسه یا احساس ناگهانی برای دفع ادرار شوند.

با توجه به نوع بی اختیاری و علت آن، درمان می تواند شامل تمرینات کف لگن، تمرین مثانه، اصلاح سبک زندگی، دارو یا در برخی موارد روش های مداخله ای باشد.

انواع بی اختیاری ادرار

بی اختیاری ادرار انواع مختلفی دارد و الگوی نشت ادرار در هر نوع متفاوت است. شناخت نوع بی اختیاری می تواند به مشخص شدن علت و انتخاب روش درمان مناسب کمک کند.

بی اختیاری استرسی یا فشاری

در این نوع، افزایش فشار روی مثانه هنگام سرفه، عطسه، خندیدن، ورزش یا بلند کردن اجسام باعث نشت ادرار می شود. ضعف عضلات کف لگن می تواند در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشد.

بی اختیاری فوریتی

فرد به طور ناگهانی احساس شدید برای ادرار کردن پیدا می کند و ممکن است پیش از رسیدن به سرویس بهداشتی، مقداری ادرار نشت کند. مثانه بیش فعال یکی از مشکلات مرتبط با این نوع بی اختیاری است.

بی اختیاری سرریزی

در بی اختیاری سرریزی، مثانه به طور کامل تخلیه نمی شود و با تجمع ادرار، نشت قطره ای یا مداوم اتفاق می افتد. مشکلات مربوط به تخلیه مثانه و در برخی مردان مشکلات پروستات می توانند در بروز آن نقش داشته باشند.

بی اختیاری عملکردی

در این نوع، ممکن است مثانه عملکرد طبیعی داشته باشد، اما فرد به دلیل مشکلات حرکتی، شناختی یا دسترسی نداشتن به موقع به سرویس بهداشتی نتواند ادرار خود را کنترل کند.

بی اختیاری ترکیبی

در بی اختیاری ترکیبی، علائم بیش از یک نوع بی اختیاری، معمولا نوع استرسی و فوریتی، همزمان وجود دارد.

روش های درمان بی اختیاری ادرار

درمان بی اختیاری ادرار به نوع بی اختیاری، علت ایجاد آن و شرایط جسمی فرد بستگی دارد. در بعضی افراد با اصلاح سبک زندگی و تمرینات کف لگن می توان علائم را کنترل کرد، اما گاهی درمان عفونت، مشکلات مثانه یا پروستات و سایر بیماری های زمینه ای ضروری است. در مواردی که روش های غیرجراحی موثر نباشند، پزشک ممکن است دارو یا روش های مداخله ای را پیشنهاد کند.

تغییر سبک زندگی

برخی تغییرات روزمره می توانند به کاهش علائم کمک کنند. کاهش مصرف کافئین در صورت تشدید علائم، تنظیم میزان مایعات، درمان یبوست، فعالیت بدنی منظم و کاهش وزن در افراد دارای اضافه وزن از جمله این اقدامات هستند.

تمرینات کف لگن و کگل

تمرینات کف لگن به تقویت عضلاتی کمک می کنند که در کنترل ادرار نقش دارند. تمرین کگل می تواند برای زنان و مردان مورد استفاده قرار گیرد و انجام منظم آن ممکن است به کاهش نشت ادرار، به ویژه در بی اختیاری استرسی، کمک کند.

تمرین مثانه

در تمرین مثانه، فرد با تنظیم زمان مراجعه به سرویس بهداشتی و افزایش تدریجی فاصله بین دفعات ادرار کردن، تلاش می کند کنترل بیشتری بر دفع ادرار داشته باشد. این روش می تواند در برخی افراد مبتلا به فوریت و تکرر ادرار مفید باشد.

درمان علت زمینه ای

اگر بی اختیاری به دلیل عفونت ادراری، یبوست، مشکلات تخلیه مثانه، بیماری های عصبی، دیابت یا مشکلات پروستات ایجاد شده باشد، درمان عامل اصلی بخش مهمی از کنترل علائم است.

دارو

در صورت نیاز، پزشک بر اساس نوع بی اختیاری و علت آن دارو تجویز می کند. داروها ممکن است برای کاهش فعالیت بیش از حد مثانه، کنترل برخی علائم ادراری یا درمان بیماری زمینه ای مورد استفاده قرار گیرند و انتخاب آنها باید بر اساس شرایط فرد انجام شود.

روش های جراحی و مداخله ای

اگر بی اختیاری شدید باشد یا با روش های غیرجراحی کنترل نشود، پزشک ممکن است روش های مداخله ای یا جراحی را در نظر بگیرد. نوع این درمان به علت بی اختیاری و شرایط بیمار بستگی دارد.

درمان بی اختیاری ادرار در مردان

در مردان، درمان به علت اصلی بی اختیاری بستگی دارد. اگر مشکل با علائم پروستات، تخلیه ناقص مثانه، بیماری زمینه ای یا جراحی قبلی مرتبط باشد، ابتدا باید علت مشخص و درمان شود. تمرینات کف لگن نیز می توانند در برخی مردان به کاهش نشت ادرار کمک کنند.

در مواردی که بی اختیاری پس از برخی جراحی های پروستات ایجاد شده و با روش های دیگر کنترل نشود، پزشک ممکن است روش هایی مانند اسلینگ مردانه یا اسفنکتر مصنوعی را بررسی کند.

درمان بی اختیاری ادرار در زنان

در زنان نیز روش درمان بر اساس نوع و علت بی اختیاری انتخاب می شود. تمرینات کف لگن، تمرین مثانه، اصلاح سبک زندگی و در صورت نیاز دارو از روش های مورد استفاده هستند. در موارد خاص که درمان های غیرجراحی کافی نباشند، ممکن است روش های مداخله ای یا جراحی پیشنهاد شود.

مش بی اختیاری بانوان نیز یکی از روش های اسلینگ است که در برخی شرایط برای درمان بی اختیاری استرسی به کار می رود و انتخاب آن باید پس از بررسی نوع بی اختیاری و شرایط بیمار توسط پزشک انجام شود.

تشخیص بی اختیاری ادرار

تشخیص بی اختیاری ادرار با بررسی نوع و زمان نشت ادرار، علائم همراه و علت احتمالی آن انجام می شود. پزشک ابتدا درباره دفعات نشت، میزان ادرار خارج شده، فوریت ادرار، سابقه بیماری ها، داروهای مصرفی و جراحی های قبلی سوال می کند. در صورت نیاز، معاینه جسمی و بررسی وضعیت عضلات کف لگن نیز انجام می شود.

برای پیدا کردن علت بی اختیاری ادرار ممکن است از آزمایش ها و بررسی های زیر استفاده شود:

• آزمایش ادرار: برای بررسی عفونت، خون یا برخی مشکلات دستگاه ادراری
• اندازه گیری ادرار باقی مانده در مثانه: برای مشخص شدن میزان ادراری که پس از دفع در مثانه باقی می ماند
• تست استرس مثانه: در این روش، پزشک بررسی می کند آیا هنگام سرفه یا افزایش فشار شکمی، ادرار نشت می کند یا خیر
• سونوگرافی: در برخی افراد برای بررسی مثانه و دستگاه ادراری یا اندازه گیری ادرار باقی مانده انجام می شود
• آزمایش اورودینامیک: در موارد خاص برای بررسی نحوه پر و خالی شدن مثانه و عملکرد عضلات و اسفنکترها استفاده می شود
• سیستوسکوپی: در صورت وجود علائم خاص یا نیاز به بررسی دقیق تر داخل مجاری ادراری و مثانه انجام می شود

نوع بررسی ها برای همه افراد یکسان نیست و پزشک بر اساس علائم، سن، جنسیت و علت احتمالی بی اختیاری، آزمایش های مورد نیاز را انتخاب می کند.

چه زمانی بی اختیاری ادرار نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟

اگر نشت ادرار به صورت مداوم تکرار شود، شدت آن افزایش پیدا کند یا برای اولین بار بدون علت مشخص ایجاد شود، بهتر است فرد برای بررسی علت به پزشک مراجعه کند. بی اختیاری ادرار گاهی می تواند نشانه یک مشکل قابل درمان در مثانه، دستگاه ادراری، پروستات یا سیستم عصبی باشد.

مراجعه به پزشک در شرایط زیر اهمیت بیشتری دارد:

• شروع ناگهانی بی اختیاری ادرار
• وجود خون در ادرار
• درد یا سوزش هنگام ادرار کردن
• تب یا لرز همراه با علائم ادراری
• درد شدید در شکم، لگن یا کمر
• دشواری در شروع ادرار یا ناتوانی در تخلیه مثانه
• بی اختیاری همراه با ضعف یا بی حسی پاها
• تشدید تدریجی نشت ادرار یا اختلال در فعالیت های روزمره

در سالمندان یا افرادی که به دلیل بیماری یا محدودیت حرکتی نیاز به مراقبت دارند، تغییر ناگهانی در الگوی دفع ادرار نیز باید جدی گرفته شود و علت آن بررسی شود.

عوارض و خطرات بی اختیاری ادرار

بی اختیاری ادرار علاوه بر نشت ادرار، می تواند روی سلامت پوست، خواب، فعالیت های روزمره و کیفیت زندگی فرد تاثیر بگذارد. شدت عوارض به میزان و مدت بی اختیاری و علت ایجاد آن بستگی دارد.

برخی از عوارض و مشکلات مرتبط با بی اختیاری ادرار عبارتند از:

• تحریک و آسیب پوست: تماس مکرر پوست با ادرار می تواند باعث قرمزی، سوزش و التهاب پوست شود.
• افزایش احتمال عفونت ادراری: در برخی افراد، به ویژه در صورت تخلیه ناکامل مثانه، احتمال عفونت دستگاه ادراری افزایش پیدا می کند.
• اختلال در خواب: نشت ادرار یا بیدار شدن مکرر برای استفاده از سرویس بهداشتی می تواند خواب فرد را مختل کند.
• محدود شدن فعالیت های روزمره: ترس از نشت ادرار ممکن است باعث شود فرد از حضور در اجتماع، سفر یا فعالیت های ورزشی اجتناب کند.
• کاهش کیفیت زندگی: تداوم بی اختیاری می تواند باعث کاهش اعتماد به نفس و ایجاد احساس خجالت یا نگرانی در فرد شود.
• افزایش خطر زمین خوردن در برخی سالمندان: عجله برای رسیدن به سرویس بهداشتی، به ویژه در شب یا هنگام وجود مشکلات حرکتی، می تواند احتمال زمین خوردن را افزایش دهد.

مراقبت مناسب از پوست، توجه به بهداشت، درمان علت اصلی و استفاده درست از محصولات جاذب ادرار می تواند به کاهش برخی از این مشکلات کمک کند. اگر بی اختیاری جدید، مداوم یا رو به تشدید باشد، بررسی علت آن اهمیت دارد.

به نقل از mayoclinc:

عوارض بی اختیاری ادرار مزمن عبارتند از:

• مشکلات پوستی: بثورات، عفونت های پوستی و زخم ها می توانند از پوست دائما مرطوب ایجاد شوند.
• عفونت های دستگاه ادراری: بی اختیاری خطر ابتلا به عفونت های مکرر دستگاه ادراری را افزایش می دهد.
• بر زندگی شخصی شما تأثیر می گذارد: بی اختیاری ادرار می تواند بر روابط اجتماعی، کاری و شخصی شما تأثیر بگذارد.

جمع‌بندی
بی اختیاری ادرار می تواند در زنان و مردان و در سنین مختلف ایجاد شود و همیشه نتیجه افزایش سن نیست. مشکلات مثانه، ضعف عضلات کف لگن، عفونت های ادراری، برخی بیماری های زمینه ای، مشکلات پروستات و تغییرات مرتبط با بارداری و زایمان از عواملی هستند که می توانند در بروز آن نقش داشته باشند.

در بسیاری از موارد، با شناسایی علت و انتخاب روش درمان مناسب می توان نشت ادرار را کنترل کرد و کیفیت زندگی را بهبود داد. اگر بی اختیاری به صورت ناگهانی شروع شود، ادامه پیدا کند یا با علائمی مانند درد، سوزش، خون در ادرار یا مشکل در تخلیه مثانه همراه باشد، مراجعه به پزشک برای بررسی علت ضروری است.

سوالات متداول