ضربان قلب یکی از مهمترین شاخصهای حیاتی بدن انسان است که نشاندهنده عملکرد سیستم قلبیعروقی و وضعیت سلامت عمومی بدن میباشد. ضربان قلب نرمال به تعداد دفعات تپش قلب در یک دقیقه اطلاق میشود و میتواند تحتتأثیر عوامل مختلفی مانند سن، سطح فعالیت بدنی، وضعیت جسمانی، بیماریهای زمینهای و حتی شرایط روحی تغییر کند. بررسی منظم ضربان قلب در حالت استراحت میتواند اطلاعات ارزشمندی در مورد سلامت قلب ارائه دهد و به تشخیص زودهنگام بسیاری از بیماریها کمک کند.
بهطور کلی، ضربان قلب نرمال در حالت استراحت برای بزرگسالان بین ۶۰ تا ۱۰۰ ضربه در دقیقه در نظر گرفته میشود. با این حال، این عدد یک محدوده کلی است و در افراد مختلف میتواند متفاوت باشد که دقت در این تفاوت ها برای پرستاران بیمار ضرروری است. در این مقاله بهصورت جامع و علمی به این سؤال پاسخ میدهیم که ضربان قلب طبیعی چند است، چه زمانی خطرناک محسوب میشود و چه عواملی بر آن تأثیر میگذارند
ضربان قلب چیست؟
ضربان قلب یا نبض، تعداد انقباضات قلب در هر دقیقه است. این انقباضات باعث پمپ شدن خون بدون اکسیژن به ریهها و سپس انتقال خون اکسیژندار به سایر اندامهای بدن میشود. هرچه نیاز بدن به اکسیژن بیشتر باشد، قلب سریعتر میتپد.
ضربان قلب معمولاً در شرایط استراحت اندازهگیری میشود که به آن ضربان قلب در حالت استراحت (Resting Heart Rate) گفته میشود. این شاخص یکی از مهمترین معیارهای ارزیابی سلامت قلب است.
ضربان قلب نرمال در حالت استراحت
ضربان قلب طبیعی در حالت استراحت زمانی اندازهگیری میشود که فرد آرام، نشسته یا دراز کشیده و بدون استرس یا فعالیت بدنی باشد. این مقدار نشان میدهد قلب برای تأمین نیازهای پایه بدن چه میزان تلاش میکند.
بر اساس گزارش انجمن قلب آمریکا (AHA)، ضربان قلب طبیعی در بزرگسالان در حالت استراحت بین ۶۰ تا ۱۰۰ ضربه در دقیقه است. البته برخی افراد سالم، بهویژه ورزشکاران حرفهای، ممکن است ضربان قلبی کمتر از ۶۰ داشته باشند که همچنان طبیعی محسوب میشود.
| بازه سنی (سال) | میانگین ضربان قلب (ضربه در دقیقه) |
| ۱۸ تا ۲۰ | ۸۱.۶ |
| ۲۱ تا ۳۰ | ۸۰.۲ |
| ۳۱ تا ۴۰ | ۷۸.۵ |
| ۴۱ تا ۵۰ | ۷۵.۳ |
| ۵۱ تا ۶۰ | ۷۳.۹ |
| ۶۱ تا ۷۰ | ۷۳.۰ |
| ۷۱ تا ۸۰ | ۷۴.۲ |
| بالای ۸۰ | ۷۸.۱ |
در سایت mayoclinic می خوانیم:
ضربان قلب در حالت استراحت شما تعداد دفعاتی است که قلب شما در هر دقیقه در حالی که بیدار، آرام و بدون حرکت هستید، میزند. ضربان قلب پایینتر در حالت استراحت معمولاً به این معنی است که قلب برای پمپاژ خون در بدن مجبور نیست به سختی کار کند. اگر ضربان قلب پایینتری در حالت استراحت داشته باشید، ممکن است تناسب اندام بیشتری داشته باشید. به عنوان مثال، ورزشکاران بسیار متناسب ممکن است ضربان قلب در حالت استراحت نزدیک به ۴۰ ضربه در دقیقه داشته باشند.
ضربان قلب طبیعی در کودکان
ضربان قلب طبیعی در کودکان بهطور قابل توجهی با بزرگسالان تفاوت دارد و معمولاً بالاتر است. این موضوع به دلیل متابولیسم بالاتر، اندازه کوچکتر قلب و نیاز بیشتر بدن کودک به اکسیژن رخ میدهد. نوزادان و شیرخواران بالاترین میزان ضربان قلب را دارند و با افزایش سن، ضربان قلب بهتدریج کاهش پیدا میکند.
در نوزادان، ضربان قلب طبیعی در حالت بیداری ممکن است به بیش از ۱۶۰ ضربه در دقیقه برسد، در حالی که این عدد برای کودکان بزرگتر و نوجوانان به محدوده بزرگسالان نزدیک میشود. توجه به این نکته ضروری است که فعالیت بدنی، گریه، تب و هیجان میتوانند بهطور موقت ضربان قلب کودک را افزایش دهند و همیشه نشانه بیماری نیستند. با این حال، اگر ضربان قلب کودک بهصورت مداوم بسیار بالا یا بسیار پایین باشد یا با علائمی مانند بیحالی، تنگی نفس یا غش همراه شود، بررسی پزشکی ضروری است.
| رده سنی | ضربان قلب در بیداری (bpm) | ضربان قلب در خواب (bpm) |
| نوزاد تا ۳ ماه | ۸۵ تا ۲۰۵ | ۸۰ تا ۱۶۰ |
| ۳ ماه تا ۲ سال | ۱۰۰ تا ۱۹۰ | ۷۵ تا ۱۶۰ |
| ۲ تا ۱۰ سال | ۶۰ تا ۱۴۰ | ۶۰ تا ۹۰ |
| بالای ۱۰ سال | ۶۰ تا ۱۰۰ | ۵۰ تا ۹۰ |
عوامل مؤثر بر ضربان قلب نرمال
ضربان قلب طبیعی تحت تأثیر مجموعهای از عوامل فیزیولوژیک، محیطی و رفتاری قرار دارد و به همین دلیل ممکن است در افراد مختلف تفاوت داشته باشد. یکی از مهمترین عوامل مؤثر، سن است؛ بهطوریکه هرچه سن کمتر باشد، ضربان قلب در حالت استراحت بالاتر است و با افزایش سن بهتدریج کاهش مییابد. سطح آمادگی جسمانی نیز نقش بسیار مهمی دارد؛ افرادی که فعالیت بدنی منظم دارند یا ورزشکار هستند، معمولاً ضربان قلب استراحتی پایینتری دارند، زیرا قلب آنها توانایی پمپاژ مؤثرتر خون را پیدا کرده است.ضربان قلب طبیعی میتواند تحتتأثیر عوامل دیگری نیز تغییر کند، که ممکن است نشانه هایی از سکته قلبی خفیف در زنان و مردان بااشد. از جمله:
- دما: گرمای محیط میتواند باعث افزایش ضربان قلب شود.
- وضعیت روحی: استرس، اضطراب و هیجان ضربان قلب را افزایش میدهند.
- وزن بدن و چاقی: اضافهوزن باعث افزایش فشار بر قلب میشود.
- کمخونی: کاهش گلبولهای قرمز باعث افزایش ضربان قلب برای جبران کمبود اکسیژن میشود.
- اختلالات هورمونی: پرکاری یا کمکاری تیروئید مستقیماً بر ضربان قلب اثر میگذارد.
- مصرف دخانیات: سیگار باعث افزایش ضربان قلب در حالت استراحت میشود.
- داروها: داروهایی مانند بتابلاکرها ضربان قلب را کاهش میدهند.
حداکثر ضربان قلب و ضربان هدف
حداکثر ضربان قلب به بیشترین تعداد تپشهایی گفته میشود که قلب یک فرد میتواند در شرایط فعالیت بدنی شدید تحمل کند. این شاخص بیشتر در برنامهریزی تمرینات ورزشی و ارزیابی شدت فعالیت بدنی کاربرد دارد. رایجترین روش تخمین حداکثر ضربان قلب، استفاده از فرمول ۲۲۰ منهای سن است. اگرچه این فرمول یک تخمین تقریبی ارائه میدهد، اما برای اکثر افراد سالم قابل استفاده است.
دانستن حداکثر ضربان قلب کمک میکند تا محدودهای به نام ضربان قلب هدف تعیین شود. ضربان قلب هدف معمولاً بین ۵۰ تا ۸۵ درصد حداکثر ضربان قلب قرار دارد و نشان میدهد فرد با چه شدتی میتواند ورزش کند تا هم ایمن باشد و هم بیشترین فایده را برای سلامت قلب داشته باشد. عبور مکرر از این محدوده، بهویژه در افراد با بیماریهای زمینهای، میتواند فشار بیش از حد به قلب وارد کند. فرمول محاسبه حداکثر ضربان قلب چنین است:
220 – سن = حداکثر ضربان قلب
ضربان قلب هدف
ضربان قلب هدف در حین ورزش بین ۵۰ تا ۸۵ درصد حداکثر ضربان قلب است.
| سن (سال) | ضربان قلب هدف (50% تا 85%) | حداکثر ضربان قلب (BPM) |
| ۲۰ | ۱۰۰ تا ۱۷۰ | ۲۰۰ |
| ۳۰ | ۹۵ تا ۱۶۲ | ۱۹۰ |
| ۳۵ | ۹۳ تا ۱۵۷ | ۱۸۵ |
| ۴۰ | ۹۰ تا ۱۵۳ | ۱۸۰ |
| ۵۰ | ۸۵ تا ۱۴۵ | ۱۷۰ |
| ۶۰ | ۸۰ تا ۱۳۶ | ۱۶۰ |
| ۷۰ | ۷۵ تا ۱۲۸ | ۱۵۰ |
ضربان قلب خطرناک چیست؟
برای بررسی دقیق علت تغییرات ضربان قلب، پزشک از روشهای تشخیصی مختلفی استفاده میکند. نوار قلب (ECG یا EKG) یکی از ابتداییترین و مهمترین ابزارهاست که فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند. در برخی موارد، از هولتر مانیتورینگ استفاده میشود که دستگاهی قابلحمل است و ضربان قلب را در طول ۲۴ تا ۴۸ ساعت ثبت میکند تا اختلالات گذرا شناسایی شوند.
تست ورزش به پزشک کمک میکند تا واکنش قلب به فعالیت بدنی بررسی شود و مشخص گردد آیا علائم بیمار با ورزش تشدید میشود یا خیر. در افرادی که دچار سرگیجه یا غش میشوند، تست تیلت تیبل برای بررسی تغییرات ضربان قلب و فشار خون در تغییر وضعیت بدن انجام میشود. همچنین روشهای تصویربرداری مانند اکوکاردیوگرافی، سیتیاسکن یا MRI قلب میتوانند ساختار و عملکرد قلب را با دقت بالا ارزیابی کنند.
ضربان قلب بالا (تاکیکاردی)
تاکیکاردی به ضربان قلب بالای ۱۰۰ ضربه در دقیقه در حالت استراحت گفته میشود.
علل احتمالی تاکیکاردی:
- استرس و اضطراب
- مصرف زیاد کافئین یا الکل
- کمخونی
- بیماریهای قلبی
- پرکاری تیروئید
- تب
- مصرف مواد مخدر محرک
ضربان قلب پایین (برادیکاردی)
برادیکاردی به ضربان قلب کمتر از ۶۰ ضربه در دقیقه گفته میشود.
علل احتمالی برادیکاردی:
- مصرف طولانیمدت بتابلاکرها
- آپنه خواب
- اختلالات الکترولیتی
- افزایش سن
- بیماریهای سیستم هدایتی قلب
چه زمانی ضربان قلب یک اورژانس پزشکی است؟
در صورت بروز هر یک از علائم زیر در زمینه انواع خطرناک مرتبط با ضربان قلب خطرناک، مراجعه فوری به پزشک ضروری است، زیرا این نشانهها میتوانند بیانگر اختلالات جدی در ریتم قلب باشند که منجر به کاهش برونده قلبی و اختلال در اکسیژنرسانی به بافتها میشوند. تداوم یا شدت یافتن این علائم ممکن است خطر بروز عوارضی مانند سنکوپ، نارسایی قلبی یا حتی ایست قلبی ناگهانی را افزایش دهد:
- تنگی نفس
- درد یا فشار قفسه سینه
- سرگیجه یا غش
- ناتوانی در انجام فعالیتهای روزمره
- تپش شدید یا نامنظم قلب
روش اندازهگیری ضربان قلب
برای اندازهگیری دستی ضربان قلب، ابتدا در وضعیت آرام و بدون فعالیت بدنی قرار بگیرید و چند دقیقه استراحت کنید. سپس نبض خود را در قسمت داخلی مچ دست، درست در کنار شست، پیدا کرده و با نوک دو انگشت اشاره و وسط فشار ملایمی روی شریان وارد کنید. پس از احساس ضربان، تعداد تپشها را به مدت ۳۰ ثانیه بهدقت بشمارید و عدد بهدستآمده را در ۲ ضرب کنید تا ضربان قلب در دقیقه محاسبه شود. این روش ساده میتواند برای بررسی اولیه ضربان قلب طبیعی مورد استفاده قرار گیرد، اما در صورت احساس ضربان غیرعادی یا بروز علائم هشداردهنده، مراجعه به پزشک توصیه میشود..
روشهای تشخیصی پزشکی
برای بررسی دقیق علت تغییرات ضربان قلب، پزشک از روشهای تشخیصی مختلفی استفاده میکند. نوار قلب (ECG یا EKG) یکی از ابتداییترین و مهمترین ابزارهاست که فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند. در برخی موارد، از هولتر مانیتورینگ استفاده میشود که دستگاهی قابلحمل است و ضربان قلب را در طول ۲۴ تا ۴۸ ساعت ثبت میکند تا اختلالات گذرا شناسایی شوند.
تست ورزش به پزشک کمک میکند تا واکنش قلب به فعالیت بدنی بررسی شود و مشخص گردد آیا علائم بیمار با ورزش تشدید میشود یا خیر. در افرادی که دچار سرگیجه یا غش میشوند، تست تیلت تیبل برای بررسی تغییرات ضربان قلب و فشار خون در تغییر وضعیت بدن انجام میشود. همچنین روشهای تصویربرداری مانند اکوکاردیوگرافی، سیتیاسکن یا MRI قلب میتوانند ساختار و عملکرد قلب را با دقت بالا ارزیابی کنند.
توصیههای سبک زندگی برای حفظ ضربان قلب طبیعی
حفظ ضربان قلب طبیعی نیازمند توجه مداوم به سبک زندگی سالم است. فعالیت بدنی منظم و متناسب با سن و شرایط جسمی، یکی از مؤثرترین راهها برای تقویت عملکرد قلب محسوب میشود. تغذیه سالم و متعادل، بهویژه مصرف غذاهای کمچرب، کمنمک و سرشار از فیبر، نقش مهمی در سلامت قلب دارد. کاهش استرس از طریق روشهایی مانند مدیتیشن، یوگا یا تنفس عمیق میتواند از افزایش غیرضروری ضربان قلب جلوگیری کند.
ترک سیگار و محدود کردن مصرف کافئین و نوشیدنیهای انرژیزا، تأثیر قابلتوجهی در تنظیم ضربان قلب دارد. خواب کافی و باکیفیت نیز یکی از عوامل کلیدی در حفظ تعادل سیستم عصبی و قلبی است. علاوه بر این، انجام معاینات دورهای پزشکی و پیگیری منظم بیماریهای زمینهای، کمک میکند تغییرات غیرعادی ضربان قلب بهموقع تشخیص داده شوند و از بروز عوارض جدی پیشگیری شود.
چرا شناخت ضربان قلب نرمال اهمیت دارد؟
شناخت ضربان قلب طبیعی نقش مهمی در ارزیابی سلامت قلب و پیشگیری از بیماریهای قلبیعروقی دارد. ضربان قلب در حالت استراحت میتواند تحتتأثیر عواملی مانند سن، سطح فعالیت بدنی، شرایط جسمی و سبک زندگی تغییر کند. بررسی منظم ضربان قلب و توجه به تغییرات غیرعادی آن، بهویژه زمانی که با علائم هشداردهنده همراه است، میتواند به تشخیص زودهنگام مشکلات قلبی کمک کند. رعایت سبک زندگی سالم، انجام معاینات دورهای و آگاهی از محدودههای طبیعی و خطرناک ضربان قلب، از مهمترین راهکارهای حفظ سلامت قلب در طول زندگی محسوب میشود.
سوالات پرتکرار
۱. ضربان قلب طبیعی در حالت استراحت چند است؟
برای بزرگسالان معمولاً بین ۶۰ تا ۱۰۰ ضربه در دقیقه است و در ورزشکاران ممکن است کمتر باشد.
۲. چه زمانی ضربان قلب خطرناک است؟
وقتی بهطور مداوم بالاتر از ۱۰۰ یا پایینتر از ۶۰ ضربه در دقیقه باشد و با علائم همراه شود.
۳. آیا ضربان قلب پایین همیشه خطرناک است؟
خیر، در افراد فعال و ورزشکار میتواند طبیعی باشد، مگر اینکه علائم غیرعادی وجود داشته باشد.
۴. چگونه ضربان قلب طبیعی را حفظ کنیم؟
با ورزش منظم، کاهش استرس، تغذیه سالم، ترک سیگار و خواب کافی.
