پرستاری اختلال اضطراب جدایی کودک و سالمند

این مقاله در تاریخ 18-08-1405 بازبینی و به‌روزرسانی شده است.

خلاصه این مطلب را در این پادکست گوش دهید:

اختلال اضطراب جدایی زمانی اتفاق می‌افتد که فرد هنگام دور شدن از اشخاصی که به آن‌ها وابستگی عاطفی دارد، ترس و نگرانی شدیدی را تجربه می‌کند. این وضعیت ممکن است در کودکان و بزرگسالان دیده شود و در صورت شدت گرفتن، روابط اجتماعی، فعالیت‌های روزمره، تحصیل یا زندگی مستقل فرد را تحت تاثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، پرستار سالمند یا کودک می‌تواند با ایجاد احساس امنیت، حمایت عاطفی و همکاری با خانواده و تیم درمان، به مدیریت بهتر شرایط کمک کند.

پرستاری از فرد مبتلا به اضطراب جدایی فقط به حضور فیزیکی و مراقبت روزمره محدود نمی‌شود. پرستار باید بداند در زمان بروز اضطراب چگونه واکنش نشان دهد، چطور با فرد ارتباط برقرار کند و چه زمانی لازم است موضوع را به روانشناس یا روانپزشک ارجاع دهد.

پرستاری اختلال اضطراب جدایی چیست و چه هدفی دارد؟

پرستاری اختلال اضطراب جدایی مجموعه ای از اقدامات حمایتی و مراقبتی برای کمک به افرادی است که هنگام جدایی از والدین، همسر، فرزندان یا مراقبان مورد اعتماد خود دچار اضطراب شدید می‌شوند. هدف اصلی این مراقبت، افزایش احساس امنیت، کمک به حفظ استقلال فرد و کاهش اختلال در فعالیت‌های روزمره است.

پرستار در این فرایند چند وظیفه مهم دارد:

• مشاهده و ثبت نشانه‌های اضطراب در موقعیت‌های مختلف
• برقراری ارتباط آرام و حمایتگر با فرد
• کمک به اجرای برنامه مراقبتی تعیین شده توسط متخصص
• همراهی با فرد هنگام مواجهه با موقعیت‌های اضطراب‌آور، مطابق برنامه درمانی
• آموزش راهکارهای ساده آرام‌سازی
• اطلاع رسانی به خانواده درباره شیوه برخورد مناسب
• گزارش تغییرات رفتاری و جسمی به اعضای تیم درمان

پرستار مسئول تشخیص روانپزشکی یا اجرای مستقل روان درمانی نیست. برای مثال، درمان شناختی رفتاری و مواجهه درمانی باید توسط متخصص آموزش دیده و بر اساس شرایط بیمار انجام شود. پرستار می‌تواند در اجرای توصیه‌های مراقبتی و حفظ پیوستگی برنامه درمان نقش داشته باشد.

وظایف پرستار در مراقبت از کودک مبتلا به اضطراب جدایی

اضطراب جدایی کودکان ممکن است هنگام رفتن والدین به محل کار، شروع مهدکودک یا مدرسه و حتی زمان خواب شدت بگیرد. گریه طولانی، امتناع از جدا شدن از والدین، نگرانی درباره سلامت آن‌ها و شکایت از دل درد یا سردرد در زمان جدایی از جمله نشانه‌هایی هستند که باید بررسی شوند.

پرستار کودک با ایجاد یک محیط قابل پیش بینی و حمایتگر می‌تواند به کودک کمک کند تا احساس امنیت بیشتری داشته باشد. مهم ترین اقدامات مراقبتی عبارتند از:

۱. ایجاد رابطه مبتنی بر اعتماد

پرستار باید به کودک فرصت دهد تا به حضور او عادت کند. صحبت کردن با صدای آرام، گوش دادن به نگرانی‌های کودک و پرهیز از تهدید یا سرزنش، به شکل گیری رابطه ای امن کمک می‌کند.

۲. آماده کردن کودک برای جدایی

بهتر است کودک پیش از جدا شدن از والدین بداند چه اتفاقی قرار است بیفتد و چه زمانی دوباره آن‌ها را می‌بیند. توضیح کوتاه و متناسب با سن کودک می‌تواند از غافلگیر شدن او جلوگیری کند.

۳. استفاده از بازی و فعالیت‌های خلاقانه

بازی، نقاشی، قصه گویی و عروسک بازی به کودک فرصت می‌دهند احساسات خود را بیان کند. این فعالیت‌ها می‌توانند در کنار برنامه درمانی، به کاهش تنش و برقراری ارتباط بهتر با پرستار کمک کنند.

۴. حفظ برنامه روزانه

زمان مشخص برای غذا خوردن، بازی، استراحت و خواب، محیط را برای کودک قابل پیش بینی می‌کند. تغییرات ناگهانی در برنامه ممکن است اضطراب او را بیشتر کند.

جدا کردن اتاق کودک نیز به ویژه برای کودکانی که اضطراب جدایی دارند، ممکن است با گریه، مقاومت، ترس از تنها ماندن یا درخواست مکرر برای حضور والدین همراه باشد. بهتر است این تغییر به صورت تدریجی و متناسب با سن و شرایط عاطفی کودک انجام شود. پرستار می‌تواند با ایجاد یک برنامه منظم برای خواب، حضور آرامش‌بخش در مراحل ابتدایی و تشویق کودک به استفاده از وسایل آشنای مورد علاقه‌اش، به سازگاری او کمک کند.

۵. هماهنگی با والدین

پرستار باید درباره واکنش‌های کودک، موقعیت‌های اضطراب آور و روش‌هایی که به آرام شدن او کمک می‌کنند، با والدین در ارتباط باشد. هماهنگی میان خانه، مدرسه و مراقب اهمیت زیادی دارد.

وظایف پرستار در مراقبت از سالمند مبتلا به اضطراب جدایی

اضطراب هنگام دوری از افراد مورد اعتماد ممکن است در بزرگسالی نیز رخ دهد. در سالمندان، تغییر محل زندگی، کاهش استقلال، بیماری، دوری از اعضای خانواده یا از دست دادن همسر می‌تواند با احساس ناامنی و نگرانی همراه شود. با این حال، سوگ و تنهایی به تنهایی به معنای ابتلا به اختلال اضطراب جدایی نیست و تشخیص نیازمند ارزیابی تخصصی است.

پرستار سالمند در چنین شرایطی باید به نیازهای عاطفی، جسمی و اجتماعی فرد توجه کند. اقدامات مهم شامل موارد زیر است:

• گوش دادن فعال: به سالمند اجازه دهید درباره نگرانی‌ها و ترس‌های خود صحبت کند. کوچک شمردن احساسات یا گفتن جملاتی مانند «اینقدر نگران نباشید» معمولا کمکی به آرام شدن او نمی‌کند.
• حفظ ارتباط با خانواده: تماس تلفنی یا تصویری و ملاقات منظم با افراد مورد اعتماد می‌تواند احساس ارتباط و امنیت را تقویت کند.
• تقویت استقلال: انجام کارهای ساده و متناسب با توانایی سالمند را به خود او بسپارید. وابسته کردن بیش از حد سالمند به پرستار ممکن است توانایی‌های باقی مانده او را کاهش دهد.
• تشویق به فعالیت‌های اجتماعی: شرکت در فعالیت‌های گروهی، گفت و گو با دوستان و انجام سرگرمی‌های مورد علاقه می‌تواند به کاهش انزوا کمک کند.
• توجه به وضعیت جسمی و روانی: تغییر ناگهانی رفتار، بی قراری یا سردرگمی باید بررسی و به خانواده و پزشک گزارش شود.

در مراقبت از سالمندی که به تنهایی زندگی می‌کند یا ارتباط محدودی با اطرافیان دارد، توجه به نیازهای عاطفی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. این موضوع در برنامه مراقبتی مرتبط با  پرستاری از سالمند منزوی نیز قابل توجه است.

تکنیک‌های پرستاری برای مدیریت اضطراب جدایی

روش مراقبت باید با سن، شرایط جسمی، شدت علائم و برنامه درمانی فرد هماهنگ باشد. یک روش واحد برای تمام کودکان و سالمندان مناسب نیست. با این حال، چند اقدام حمایتی در محیط مراقبت کاربرد دارند.

۱. ایجاد محیط امن و قابل پیش بینی

تغییرات ناگهانی، رفت و آمدهای نامنظم و ناآگاهی از برنامه روزانه ممکن است نگرانی فرد را بیشتر کند. پرستار می‌تواند با تنظیم برنامه مشخص، توضیح تغییرات پیش از وقوع و حفظ روال آشنا، به ایجاد احساس امنیت کمک کند.

۲. جدایی تدریجی با برنامه مشخص

در برخی برنامه‌های درمانی، مواجهه تدریجی با موقعیت جدایی به فرد کمک می‌کند به مرور تحمل بیشتری پیدا کند. این کار نباید به شکل ناگهانی یا اجباری انجام شود. پرستار باید فقط در چارچوب برنامه تعیین شده توسط متخصص با فرد همراهی کند.

برای نمونه، ممکن است در برنامه مراقبتی کودک ابتدا جدایی برای مدت کوتاهی تمرین شود و به تدریج، متناسب با واکنش کودک و نظر درمانگر، زمان آن افزایش پیدا کند.

۳. آموزش روش‌های آرام سازی

تمرین تنفس آرام، شل کردن عضلات و توجه به محیط اطراف می‌تواند به مدیریت تنش کمک کند. پرستار می‌تواند روش ساده تنفس آرام را آموزش دهد و هنگام اضطراب، فرد را به انجام آن تشویق کند.

۴. تقویت مهارت‌های مقابله‌ای

صحبت درباره احساسات، شناسایی موقعیت‌های اضطراب آور و یادآوری راهکارهایی که قبلا به فرد کمک کرده‌اند، می‌تواند بخشی از حمایت روزمره باشد. در کودکان می‌توان از بازی و داستان استفاده کرد و در سالمندان گفت و گو و تمرین‌های ساده را به کار گرفت.

۵. همکاری با خانواده و تیم درمان

مراقبت زمانی موثرتر است که پرستار، خانواده و متخصص درباره شیوه برخورد با فرد هماهنگ باشند. تغییر مداوم روش مراقبت یا واکنش‌های متناقض اطرافیان ممکن است سردرگمی و اضطراب را افزایش دهد.

تفاوت مراقبت پرستاری از کودک و سالمند مبتلا به اضطراب جدایی

اگرچه هدف کلی مراقبت در هر دو گروه افزایش احساس امنیت و کمک به مدیریت اضطراب است، روش ارتباط و حمایت باید با نیازهای سنی فرد هماهنگ باشد.

چالش‌های رایج در پرستاری اختلال اضطراب جدایی و راهکارهای مراقبتی

پرستار ممکن است هنگام مراقبت با گریه، بی قراری، امتناع از همکاری یا تماس‌های مکرر فرد با اعضای خانواده روبرو شود. واکنش مناسب به این رفتارها به شناخت شرایط فرد و هماهنگی با خانواده و تیم درمان بستگی دارد.

تجربه و توصیه پرستاری در مراقبت از افراد مبتلا به اضطراب جدایی

در مراقبت روزمره، گاهی رفتارهای کوچک پرستار تاثیر زیادی بر احساس امنیت فرد دارند. برای مثال، کودکی که هنگام رفتن مادر گریه می‌کند، ممکن است با شنیدن توضیحی کوتاه و قابل فهم درباره زمان بازگشت او آرام تر شود. در مورد سالمند نیز، اطلاع دادن درباره زمان خروج و بازگشت پرستار می‌تواند از نگرانی ناشی از بی خبری جلوگیری کند.

چند توصیه کاربردی برای مراقبت بهتر:

• احساسات فرد را انکار نکنید. به جای گفتن «چیزی نشده»، می‌توانید بگویید «می‌دانم دور شدن از خانواده برایتان سخت است».
• قول غیرواقعی ندهید. اگر زمان بازگشت یکی از اعضای خانواده مشخص نیست، وعده قطعی ندهید.
• جدایی را ناگهانی و اجباری نکنید. هر نوع تمرین جدایی باید متناسب با شرایط فرد و برنامه درمانی باشد.
• وابستگی را با حمایت اشتباه نگیرید. هدف پرستار این نیست که فرد همیشه به حضور او وابسته بماند، بلکه باید به تقویت توانایی‌های فرد کمک کند.
• تغییرات رفتاری را ثبت کنید. زمان بروز اضطراب، موقعیت محرک، مدت بی قراری و روش‌های موثر برای آرام شدن فرد را یادداشت کنید.
• به علائم جسمی توجه کنید. سردرد، دل درد، اختلال خواب یا بی اشتهایی را نباید بدون بررسی به اضطراب نسبت داد.

در تجربه مراقبت، داشتن یک برنامه ثابت و هماهنگ میان پرستار و خانواده معمولا از واکنش‌های پراکنده و متناقض بهتر عمل می‌کند. اگر یک روش آرام سازی یا فعالیت مشخص به کودک یا سالمند کمک می‌کند، بهتر است همان روش در زمان‌های مشابه و با هماهنگی اطرافیان اجرا شود.

چه زمانی باید برای اختلال اضطراب جدایی به پزشک مراجعه کرد؟

اگر ترس از جدایی به اندازه ای باشد که زندگی روزمره فرد را مختل کند، لازم است توسط متخصص سلامت روان ارزیابی شود. گریه یا بی قراری کوتاه مدت هنگام دور شدن از والدین، به ویژه در سنین پایین، همیشه نشانه اختلال نیست. نگرانی زمانی جدی تر می‌شود که شدت و تداوم آن با سن فرد تناسب نداشته باشد و عملکرد روزانه او را مختل کند.

در موارد زیر بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود:

• کودک به دلیل ترس از جدایی به طور مداوم از رفتن به مدرسه یا مهدکودک خودداری می‌کند.
• اضطراب جدایی با کابوس‌های مکرر، اختلال خواب یا شکایت‌های جسمی همراه است.
• سالمند به دلیل ترس از دوری از اعضای خانواده، فعالیت‌های روزمره یا ارتباطات اجتماعی خود را کنار می‌گذارد.
• نگرانی و تماس‌های مکرر با افراد مورد اعتماد، زندگی فرد یا خانواده را مختل کرده است.
• علائم اضطراب برای مدت طولانی ادامه پیدا کرده یا شدت آن‌ها بیشتر شده است.
• اضطراب با افسردگی، حملات وحشت زدگی یا افت محسوس عملکرد روزانه همراه شده است.

در معیارهای تشخیصی، مدت لازم برای بررسی اختلال در کودکان و بزرگسالان یکسان نیست. در کودکان و نوجوانان، تداوم علائم دست کم چهار هفته و در بزرگسالان معمولا شش ماه یا بیشتر از معیارهای مورد توجه متخصص است. البته تشخیص فقط بر اساس مدت علائم انجام نمی‌شود و شدت، تعداد نشانه‌ها و میزان اختلال در عملکرد نیز اهمیت دارد.

در صورت مشاهده علائم، مراجعه به روانشناس یا روانپزشک مناسب است. برای کودکان بهتر است از متخصص روانشناسی کودک و نوجوان یا روانپزشک کودک کمک گرفته شود. پزشک عمومی یا متخصص اطفال نیز می‌تواند در ارزیابی اولیه و بررسی علت‌های جسمی شکایت‌هایی مانند سردرد و دل درد نقش داشته باشد.

اگر فرد دچار افکار آسیب به خود، رفتار خطرناک یا ناتوانی شدید در مراقبت از خود شده است، باید فورا کمک پزشکی دریافت کند. همچنین سردرگمی ناگهانی، تغییر سطح هوشیاری یا تغییر شدید و تازه در رفتار سالمند نیازمند بررسی فوری پزشکی است و نباید صرفا به اضطراب جدایی نسبت داده شود.

به نقل از MSD Manual:

تشخیص اختلال اضطراب جدایی در کودکان بر اساس معیارهای بالینی و بررسی نشانه‌ها انجام می‌شود. درمان شناختی رفتاری و برنامه‌های مواجهه منظم و تدریجی از روش‌های درمانی مورد استفاده هستند. بنابراین، نقش پرستار حمایت از بیمار و همراهی با برنامه درمانی است، نه جایگزین شدن با متخصص سلامت روان.

نقش آموزش پرستاران در مدیریت اضطراب جدایی

مراقبت از کودک یا سالمند مبتلا به اضطراب جدایی به مهارت ارتباطی، صبر و آشنایی با اصول مراقبت روانی نیاز دارد. پرستار باید بتواند نشانه‌های اضطراب را تشخیص دهد، موقعیت‌های محرک را ثبت کند و در زمان بروز تنش، واکنش مناسب نشان دهد.

آموزش پرستاری اختلال اضطراب جدایی در کودکان و سالمندان مانند پرستاری کودک تک والد اهمیت بالایی دارد. آموزش صحیح در زمینه حمایت عاطفی، ارتباط موثر، حفظ استقلال بیمار، همکاری این پرستاران با خانواده و شناخت علائم هشدار می‌تواند کیفیت مراقبت را افزایش دهد. آشنایی با اصول درمان‌های روان شناختی نیز به پرستار کمک می‌کند توصیه‌های متخصص را بهتر اجرا کند، بدون اینکه وارد حوزه تشخیص یا درمان تخصصی شود.

مرکز خدمات پرستاری سلامت اول با ارائه خدمات مراقبتی در منزل، می‌تواند در تامین نیروی مراقبتی متناسب با شرایط کودک یا سالمند به خانواده‌ها کمک کند. انتخاب پرستار باید بر اساس نیازهای فرد، مهارت ارتباطی مراقب و توانایی همکاری با خانواده و تیم درمان انجام شود.

سوالات متداول