انواع اختلالات رفتاری نوجوانان و درمان آن

این مقاله در تاریخ 17-05-1405 توسط تیم پرستاری سلامت اول بازبینی و به‌روزرسانی شده است.

نوجوانی دوره ای مهم از رشد جسمی، روانی و اجتماعی است و تغییرات این دوران گاهی با مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی، پرخاشگری، اختلالات خوردن، وسواس یا رفتارهای پرخطر همراه می شود. البته هر تغییر خلق یا رفتار متفاوتی در نوجوان به معنی وجود اختلال روانی نیست. زمانی که این تغییرات شدید، مداوم یا مختل کننده روابط خانوادگی، تحصیل و زندگی روزمره باشند، نیاز به بررسی تخصصی دارند.

اختلالات رفتاری نوجوانان می توانند دلایل مختلفی داشته باشند و علائم آنها از گوشه گیری و کاهش ارتباط با دیگران تا تحریک پذیری، افت تحصیلی، رفتارهای تکانشی و تغییرات شدید خلق متفاوت است. تشخیص به موقع می تواند از تشدید مشکل و تاثیر آن بر زندگی نوجوان در سال های بعد جلوگیری کند. بسته به نوع و شدت مشکل، روش هایی مانند روان درمانی، درمان شناختی رفتاری، خانواده درمانی، آموزش مهارت های زندگی و در برخی موارد دارودرمانی برای کنترل و درمان این اختلالات مورد استفاده قرار می گیرند.

اختلال رفتاری در نوجوانان

اختلالات رفتاری نوجوانان مانند مثبت گرایی سمی افراد یک امر شایع و رایج است. همه ما این دوران را با اختلالات رفتاری متعدد تجربه کرده‌ایم. دوران گذار از کودکی به نوجوانی همواره برای همه افراد با چالش‌هایی همواره است که برخی از نوجوانان این چالش‌ها را به‌صورت اختلالات رفتاری نشان می‌دهند. اختلالات رفتاری نوجوانان باید شناسایی و درمان شوند. در غیر این صورت ممکن است که در سنین بزرگ‌سالی هم ادامه داشته باشند. برخی از نوجوانان همواره رفتارهای چالش برانگیزی از خود نشان می‌دهند که خطراتی برای آن‌ها در همان دوران ایجاد می‌کند.

شایع ترین اختلالات روانی رفتاری دوره نوجوانی چیست؟

شایع ترین اختلالات روانی و رفتاری در دوره نوجوانی شامل اختلالات اضطرابی، افسردگی، اختلال نقص توجه و بیش فعالی (ADHD)، اختلالات خوردن، اختلالات رفتاری مانند اختلال نافرمانی مقابله ای و اختلال سلوک، وسواس فکری عملی و اختلالات مرتبط با مصرف مواد هستند. برخی نوجوانان نیز ممکن است با مشکلاتی مانند اختلال بازی یا علائم اختلالات روان پریشی مواجه شوند. البته وجود یک رفتار یا علامت به تنهایی به معنی ابتلای نوجوان به یک اختلال روانی نیست؛ شدت، تداوم علائم و تاثیر آنها بر زندگی خانوادگی، تحصیلی و اجتماعی نوجوان اهمیت دارد و تشخیص نهایی باید توسط روانپزشک یا روانشناس انجام شود.

چرا باید به اختلالات روانی و رفتاری در نوجوانان توجه کرد؟

امروزه از هر 5 تا 7 نوجوان یکی از آن‌ها نشانه‌های اختلالات رفتاری نوجوانان را دارا هستند. تشخیص اختلالات رفتاری مانند این امر نشان دهنده شیوع هر چه بیشتر اختلالات رفتاری در بین نوجوانان است. این آمار نشان می‌دهد که امروزه مشکلات رفتاری در بالاترین آمار خود قرار دارد. بنابراین لازم است که درخصوص بروز این مشکلات در نوجوان حساس بوده و در صورت مشاهده، اقدام به درمان آن بکنید. در این پروسه می‌توانید از خدمات پرستار بیمار نیز بهره‌مند شوید.

به نقل قول از سایت betterhealth:

شایع ترین اختلالات رفتار مخرب شامل اختلال نافرمانی مقابله ای (ODD)، اختلال سلوک (CD) و اختلال نقص توجه بیش فعالی (ADHD) است. این سه اختلال رفتاری علائم مشترکی دارند، بنابراین تشخیص آن می‌تواند دشوار و زمان‌بر باشد. یک کودک یا نوجوان ممکن است همزمان دو اختلال داشته باشد. سایر عوامل تشدید کننده می تواند شامل مشکلات عاطفی، اختلالات خلقی، مشکلات خانوادگی و سوء مصرف مواد باشد.

عوامل ایجاد اختلال رفتاری در نوجوانان

نظرات زیادی در خصوص دلایل ایجاد اختلالات رفتاری نوجوانان وجود دارند. هیچ کدام از این نظرات به‌تنهایی بروز اختلال روانی و رفتاری در نوجوانان را توجیه نمی‌کنند، اما در بروز این عارضه نقش دارند.

1. استفاده افراطی از صفحه نمایش و فناوری دیجیتال

استفاده زیاد و کنترل نشده از تلفن همراه، شبکه های اجتماعی، بازی های ویدئویی و سایر ابزارهای دیجیتال می تواند با برخی مشکلات روانی و رفتاری در نوجوانان ارتباط داشته باشد. زمانی که نوجوان بخش زیادی از روز خود را در فضای دیجیتال می گذراند، ممکن است زمان کمتری برای خواب کافی، فعالیت بدنی، ارتباط با خانواده و دوستان و سایر فعالیت های سالم داشته باشد. البته صرف استفاده از فناوری به معنی ایجاد اختلال روانی نیست و میزان استفاده، نوع فعالیت و شرایط فردی نوجوان اهمیت دارد.

شبکه های اجتماعی نیز ممکن است نوجوان را در معرض مقایسه اجتماعی، قضاوت دیگران، فشار برای پذیرفته شدن و نگرانی درباره ظاهر یا سبک زندگی قرار دهند. تداوم این فشارها در برخی نوجوانان می تواند با کاهش عزت نفس، افزایش اضطراب، احساس تنهایی یا افت خلق همراه باشد. به همین دلیل، ایجاد تعادل میان استفاده از فضای دیجیتال و فعالیت های روزمره سالم، همراه با نظارت مناسب والدین، می تواند به سلامت روان و رفتار نوجوان کمک کند.

2. انتظارات تحصیلی فزاینده

پیشرفت تحصیلی روزبه‌روز اهمیت بیشتری پیدا کرده و همین امر باعث رقابت بیشتر بین نوجوانان می‌شود. شرایط اقتصادی و نامطمئن رقابتی برای قبولی در دانشگاه و رقابت با دوستان سبب می‌شود که این فشار افزایش پیدا کند. در این شرایط نوجوانان در خصوص آینده خود دچار ابهامات زیادی می‌شوند و استرس اجتناب‌ناپذیری را تحمل می‌کنند. این اضطراب زمینه ایجاد نوجوانان انواع اختلالات رفتاری در نوجوانان می‌شود.

3. کاهش تاب‌آوری

مهارت سازگاری و کنار آمدن با موقعیت‌های مختلف در بین نوجوانان امروزی کمرنگ شده است. چرا که آن‌ها همواره راه فرار و تکیه‌گاهی برای هر کدام از شکست‌ها و ناامیدی‌های خود داشته‌اند. پس آن‌ها شانس کمتری برای افزایش مهارت تاب‌آوری و سرسختی خود دارند و با کوچک‌ترین مشکل احساسی دچار درماندگی می‌شوند.

4. رشد ناکافی قشر پیشانی و عدم هماهنگی ساختارهای مغزی

قشر پیشیانی در شکل‌گیری شخصیت و کنترل تکانه‌ها بسیار موثر است. در نوجوانان این قسمت هنوز به‌اندازه کافی رشد نداشته و به‌این‌ترتیب توانایی خود مدیریتی و کنترل خشم ندارند. همین امر زمینه بروز اختلالات رفتاری مانند رانندگی پرسرعت یا سومصرف مواد را ایجاد می‌کند. در این دوران هرکدام از بخش‌های مغز همزمان با هم رشد نمی‌کنند و هماهنگی بین آن‌ها وجود ندارد. این ناهماهنگی از دیگر دلایل بروز اختلالات رفتاری نوجوانان است.

5. عدم تعادل هورمونی

هورمون‌های مرتبط با بلوغ روی خلق‌و‌خو و اداره هیجانی نوجوانان تاثیر سو دارد. به‌عبارت دیگر نوجوانان همواره نوسانات خلقی را تجربه می‌کنند. این نوسانات معمولا ناشی از عدم تعادل هورمون‌های استروژن، پروژسترون و تستوسترون است. تحریک‌پذیری، اضطراب، افسردگی و تکانشگری از مهم‌ترین علائم عدم تعادل هورمون‌‌ها است.

علائم اختلال روانی و رفتاری نوجوانان

برخی از علائم اختلالات رفتاری نوجوانان و اختلال شناختی در کودکان درصورتی‌که شدت بیشتری داشته و در مدت زمان بیشتری ادامه پیدا کنند، می‌توانند خطرناک و هشداردهنده باشند. از مهم‌ترین علائم هشداردهنده اختلالات رفتاری نوجوانان عبارت‌اند از:

• احساس درماندگی و ناامیدی
• گریه بی‌دلیل
• تغییرات ناگهانی در رفتار
• بی‌اشتهایی و بی‌خوابی
• افت ناگهانی تحصیلی
• قطع ارتباط بی‌دلیل با دوستان و کمتر شدن تعاملات اجتماعی
• بروز مشکلات جسمانی از جمله سردرد، معده‌درد و کمردرد
• بروز رفتارهای پرخاشگرانه و علائم اختلالات رفتاری تخریبی مانند نرفتن به مدرسه، دزدی و درگیری
• نگرانی بیش‌از‌اندازه و مخرب در خصوص وزن و ظاهر
• خودزنی و اقدام به خودکشی

انواع اختلالات رفتاری در نوجوانان

برای اینکه نحوه درمان اختلالات رفتاری نوجوانان را بشناسید. لازم است که با انواع اختلالات رفتاری نوجوانان آشنا شوید. از رایج‌ترین انواع اختلالات رفتاری نوجوانان عبارت‌اند از:

1) اختلال رفتاری افسردگی

افسردگی از شایع‌ترین مشکلات رفتاری نوجوانان است. آمارها نشان می‌دهند که تقریبا نیمی از نوجوانان حداقل یک دوره افسردگی را تجربه کرده‌اند. رایج‌ترین علائم افسردگی در نوجوانان عبارت‌اند از:

• کاهش تمرکز
• افکار خودکشی
• خلق منفی
• نداشتن انرژی
• عزت نفس پایین
• عدم علاقه به فعالیت‌های روزمره
• کاهش تمرکز
• بیماری ptsd

اضطراب جزئی از زندگی هر روزه ما است. اختلالات اضطرابی علائمی مانند خستگی مزمن، در کودکان و نوجوانان را در پی دارد. برخی از نکات اهمیت بالینی اضطراب در بین کودکان را نشان می‌دهد.

• اضطراب روند صعودی داشته و هر روز در حال افزایش است
• افسردگی از نوجوانان انواع اختلالات رفتاری در نوجوانان است که باعث ایجاد خلل در روند انجام فعالیت‌های روزمره می‌شود.
• در اثر بروز این اختلالات رفتاری در نوجوانان تکانشگری و علائم پرخاشگری نوجوان افزایش پیدا می‌کند.
• ارتباطات و تعاملات اجتماعی کمتر می‌شوند.
• فرزندان بابت وجود این مشکل، احساس ناراحتی دارد.
• روز‌به‌روز بابت مشکلات بیشتری ناراحت می‌شوند.

3) اختلالات خوردن

این اختلال باعث اشتباه زیاد یا کم می‌شود. کم‌اشتهایی روانی در برخی از کیس‌ها به مرگ‌و‌میر منجر می‌شود. این اختلال در نوجوانانی ایجاد می‌شود که به وزن خود حساسیت بیش‌ازاندازه دارند و تا حد مرگ به خودشان گرسنگی می‌دهند. اختلال خوردن از خطرناک‌ترین انواع اختلالات رفتاری در نوجوانان و خیلی زود باید تحت درمان قرار بگیرد.

4) اختلال اعتیاد

نوجوانان ریسک‌پذیری بالایی دارند و دوست دارند هر چیزی را تجربه کند. همین امر آن‌ها را به سمت تجربه کردن مواد مخدر سوق می‌دهد. از طرفی مواد مخدر برای برخی از آن‌ها تبدیل به یک راه فرار از ناراحتی‌ها و اختلالات رفتاری دیگر مانند افسردگی، اضطراب، عدم اعتمادبه‌نفس و غیره می‌شود.

5) شخصیت مرزی

درصورتی که نوجوان نتواند هویت و جایگاه خودش را در دنیا تثبیت کند، امکان بروز اختلال شخصیت و خصوصا اختلال شخصیت مرزی بالا می‌رود. نداشتن یک هویت ثابت و سردرگمی ناشی از آن همچنین تکانشگری‌ها و بی‌ثباتی هیجانی در این دوران بالا می‌رود. آن‌ها عموما در ایجاد رابطه با دیگران به شدت مشکل دارند و به‌همین دلیل است که احساس ناتوانی و انزا و ناامیدی دارند.

6) اختلال شخصیت خودشیفته و نمایشی

آمار ابتلا به این دو اختلال رفتاری نوجوانان هم در دوران نوجوانی افزایش پیدا می‌کند و از شایع‌ترین اختلالات این دوران سنی است. نوجوانان معمولا در مقایسه با دیگر توانایی‌ها و دستاوردهای خود یک نگاه اغراق‌آمیز دارد و همین امر باعث ایجاد طرحواره استحقاق و خودشیفگی نوجوانان می‌شود. از طرفی از دلایل حساسیت آن‌ها در مقایسه با نظر و تفکر دیگران، گاهی نیاز به توجه و رفتارهای نمایشی است.

7) اختلال اسکیزوفرنی

معمولا اولین علائم اسکیزوفرنی در نوجوانی بروز می‌کند. اولین جرقه‌های این بیماری هم معمولا در زمان نوجوانی ایجاد می‌شوند. اختلال اسکیزوفرنی سبب می‌شود که نوجوانان درک درستی از واقعیت نداشته و رفتارهای غیرعادی نسبت به موضوعات مختلف داشته باشند.

8) وسواس فکری-عمل

در اوایل دوران نوجوانی و در سنین 10 تا 12 سالگی نوجوانان درگیر وسواس می‌شوند. تغییرات شیمی مغز، شروع سنین بلوغ و نوسانات هورمونی و همچنین تحمل فشارهای روانی از مهم‌ترین دلایل بروز وسواس فکری و عملی در نوجوانان است.

9) بازی‌های ویدئویی

این اختلال مشابه وابستگی به مواد مخدر یا قماربازی طوری است که نوجوان نمی‌تواند اشتیاقش برای انجام این بازی را کنترل کند. سازمان جهانی بهداشت به‌تازگی این مشکل را در لیست اختلالات رفتاری نوجوانان جای داده است. این اختلال در مواردی حتی بزرگسالان را هم درگیر می‌کند.

درمان اختلالات رفتاری نوجوانان چگونه است؟

درمان اختلالات رفتاری نوجوانان به نوع مشکل، شدت علائم، سن نوجوان و میزان تاثیر اختلال بر زندگی خانوادگی، تحصیلی و اجتماعی او بستگی دارد. معمولا درمان با ارزیابی توسط روانشناس یا روانپزشک شروع می شود و ممکن است شامل روان درمانی، آموزش مهارت های رفتاری، خانواده درمانی و در برخی شرایط دارودرمانی باشد. هدف درمان فقط کاهش یک رفتار خاص نیست، بلکه به نوجوان کمک می شود هیجانات خود را بهتر بشناسد، رفتارهای خود را مدیریت کند و ارتباط سالم تری با خانواده و محیط اطراف داشته باشد.

روان درمانی

روان درمانی یکی از مهم ترین روش های کمک به نوجوانان دارای مشکلات رفتاری و روانی است. در جلسات درمان، نوجوان می تواند درباره احساسات، افکار، مشکلات خانوادگی، فشارهای تحصیلی و روابط خود صحبت کند و با کمک متخصص راهکارهای مناسب تری برای مدیریت آنها یاد بگیرد.

نوع روان درمانی بر اساس مشکل نوجوان انتخاب می شود و ممکن است به صورت فردی، خانوادگی یا در برخی موارد گروهی انجام شود.

درمان شناختی رفتاری

درمان شناختی رفتاری یا CBT به نوجوان کمک می کند ارتباط میان افکار، احساسات و رفتارهای خود را بهتر درک کند. در این روش، افکار منفی یا الگوهای رفتاری ناسالم شناسایی می شوند و نوجوان یاد می گیرد در موقعیت های دشوار، واکنش های سازنده تری داشته باشد.

این روش می تواند در مدیریت برخی مشکلات مانند اضطراب، افسردگی، خشم و بعضی اختلالات رفتاری مورد استفاده قرار گیرد.

خانواده درمانی

رفتار نوجوان تنها تحت تاثیر ویژگی های فردی او نیست و روابط خانوادگی نیز می تواند در ایجاد یا تشدید برخی مشکلات نقش داشته باشد. خانواده درمانی به والدین و نوجوان کمک می کند الگوهای ارتباطی ناسالم را شناسایی کنند و شیوه های موثرتری برای گفت وگو، تعیین قوانین و حل اختلافات یاد بگیرند.

در این روش، هدف سرزنش والدین یا نوجوان نیست، بلکه تلاش می شود محیط خانواده به فضای امن تر و حمایت کننده تری برای نوجوان تبدیل شود.

آموزش مهارت های زندگی و تنظیم هیجان

برخی نوجوانان برای کنترل خشم، تحمل ناکامی، حل مسئله، برقراری ارتباط و مدیریت استرس به آموزش و تمرین بیشتری نیاز دارند. آموزش مهارت های زندگی می تواند به آنها کمک کند احساسات خود را زودتر تشخیص دهند و قبل از واکنش های تکانشی، راهکار مناسب تری انتخاب کنند.

خواب کافی، فعالیت بدنی، برنامه روزانه منظم و داشتن زمان مشخص برای درس، تفریح و استفاده از فضای مجازی نیز می تواند در کنار درمان تخصصی به مدیریت بهتر شرایط کمک کند.

درمان دارویی؛ چه زمانی لازم است؟

دارو برای همه نوجوانان دارای مشکلات رفتاری لازم نیست و نباید به صورت خودسرانه استفاده شود. در صورتی که نوجوان به یک اختلال مشخص مانند برخی موارد ADHD، افسردگی یا اضطراب مبتلا باشد، پزشک یا روانپزشک پس از ارزیابی می تواند درباره ضرورت مصرف دارو تصمیم بگیرد.

نوع دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید توسط پزشک تعیین شود و والدین نباید داروی نوجوان را بدون نظر پزشک شروع، قطع یا مقدار آن را تغییر دهند.

نقش خانواده در روند درمان

حمایت خانواده یکی از بخش های مهم روند درمان است. والدین بهتر است به جای سرزنش، تهدید یا مقایسه نوجوان با دیگران، به صحبت های او گوش دهند و درباره رفتارهای مشکل ساز با آرامش و بدون تحقیر صحبت کنند.

تعیین قوانین روشن و ثابت، تشویق رفتارهای مناسب، توجه به پیشرفت های کوچک و همکاری با روانشناس یا روانپزشک می تواند به ادامه بهتر درمان کمک کند. همچنین والدین باید تغییرات قابل توجه در خواب، اشتها، تحصیل، روابط اجتماعی یا رفتار نوجوان را جدی بگیرند و در صورت نیاز به متخصص اطلاع دهند.

والدین چگونه با نوجوان دارای اختلال رفتاری برخورد کنند؟

نحوه برخورد والدین می تواند بر روند بهبود نوجوان تاثیر زیادی داشته باشد. اولین قدم این است که رفتارهای مشکل ساز را بدون برچسب زدن به شخصیت نوجوان بررسی کنند. برای مثال به جای گفتن «تو همیشه دردسر درست می کنی»، بهتر است درباره رفتار مشخصی که باعث نگرانی شده صحبت شود.

والدین بهتر است شنونده باشند، اما رفتارهای خطرناک را نادیده نگیرند. ایجاد قوانین مشخص و قابل اجرا، حفظ آرامش هنگام عصبانیت نوجوان، پرهیز از تنبیه و تحقیر، تشویق رفتارهای مثبت و اختصاص دادن زمان منظم برای گفت وگو می تواند رابطه والد و نوجوان را تقویت کند.

اگر نوجوان دچار خودزنی، افکار خودکشی، رفتارهای بسیار خطرناک، پرخاشگری شدید یا علائمی مانند از دست دادن ارتباط با واقعیت شده است، نباید موضوع را صرفا به «سن بلوغ» نسبت داد و لازم است ارزیابی تخصصی انجام شود.

پرستار یا مراقب می تواند در مشاهده تغییرات رفتاری، تنظیم برنامه روزانه و حمایت از نوجوان کمک کننده باشد، اما تشخیص اختلال روانی و تجویز دارو باید توسط پزشک یا متخصص سلامت روان انجام شود.

پیشگیری از اختلال رفتاری در نوجوانان

دانستن این که چه عواملی باعث اختلال رفتاری در نوجوانان می‌شود، تا حد زیادی می‌تواند از بروز آن جلوگیری کند. عامل مهم دیگری که ممکن است منجر به خشونت رفتاری فرد در دوران نوجوانی شود، شیوه زندگی او در دوران کودکی است. در اوایل کودکی با نظم بخشیدن به رفتار کودک می‌توان از خشونت وی در دوران نوجوانی جلوگیری کرد.

محدودکردن کودک برای جلوگیری از قرارگرفتن در معرض خشونت‌های رسانه‌ای و بازی‌های ویدئویی کمک‌کننده است. این محدودیت‌ها باید با شیوه مناسب و عاری از خشونت اعمال شود تا مؤثر و مثبت باشد. بررسی‌ها نشان می‌دهد قرارگرفتن کودکان در معرض خشونت، حساسیت آن‌ها را به خشونت کاهش می‌‌دهد و باعث می‌شود خشونت را به‌عنوان بخشی از زندگی بپذیرند.

لازم است کودکان در محیط مدرسه امنیت داشته باشند و به آن‌ها آموزش داده شود تاحدامکان از محیط‌ها و موقعیت‌های خطرساز و پرتنش دور شوند. تاثیر مدرسه در سلامت روان دانش آموزان و همچنین سبک فرزندپروری که فرزندان در تعیین قوانین و انتظارات خانواده مشارکت دارند، در گسترش رفتارهای بالغانه در دوران حساس نوجوانی نقش بسزایی دارد.

تجربه پرستاران و مراقبان در برخورد با نوجوانان دارای مشکلات رفتاری

بر اساس تجربه پرستاران و مراقبان، برخورد با نوجوانی که رفتارهای پرخاشگرانه، گوشه گیری یا بی انگیزگی دارد، بیشتر از هر چیز به آرامش، ثبات و پرهیز از قضاوت نیاز دارد. سرزنش، تهدید یا مقایسه نوجوان با دوستان و همکلاسی ها معمولا باعث افزایش مقاومت او می شود. در مقابل، گوش دادن بدون قضاوت، ایجاد یک برنامه روزانه منظم، توجه به خواب و تغذیه و اطلاع دادن تغییرات قابل توجه رفتاری به والدین و متخصص درمان می تواند به مدیریت بهتر شرایط کمک کند.

سخن آخر

نوجوانی همواره سن پرچالشی است. در این سن معمولا شاهد انواع اختلالات رفتاری نوجوانان هستیم. بیشتر نوجوانان به‌نسبت شرایط ژنتیکی، اجتماعی و سنی درگیر انواع مشکلات و اختلالات رفتاری هستند. در این دوران انواع اختلالات رفتاری نوجوانان مانند افسردگی، اختلالات اضطراب، اختلال افسردگی، وسواس، اسکیزوفرنی و غیره در کمین نوجوانان است. نوسانات هورمونی، چالش‌های زندگی نوجوان و مواردی ازاین‌دست زمینه بروز مشکلات رفتاری نوجوانان را ایجاد می‌کند. معمولا با تراپی و در موارد شدیدتر، مصرف دارو می‌توان این اختلالت را درمان کرد.

• World Health Organization (WHO). (2025). Mental health of adolescents.
  WHO – Mental health of adolescents
• National Institute of Mental Health (NIMH). (n.d.). Child and adolescent mental health.
  NIMH – Child and adolescent mental health
• World Health Organization (WHO). (2020). New WHO guidelines on promoting mental health among adolescents.
  WHO – Guidelines on promoting mental health among adolescents

سوالات متداول