افسردگی در سالمندان؛ علائم و راه های درمان آن

افسردگی در سالمندان یکی از مشکلات روانی شایع در دوران سالمندی است که می‌تواند کیفیت زندگی فرد را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد. با افزایش سن، تغییراتی مانند بازنشستگی، کاهش تعاملات اجتماعی، از دست دادن عزیزان یا ابتلا به بیماری‌های جسمی می‌تواند زمینه بروز این اختلال را فراهم کند. اگر این وضعیت به‌موقع شناسایی و مدیریت نشود، ممکن است سلامت جسم و روان سالمند را تحت تأثیر قرار دهد.

علائم افسردگی در سالمندان معمولا با نشانه‌هایی مانند احساس پوچی، کاهش انرژی، بی‌انگیزگی برای انجام فعالیت‌های روزمره و تمایل به انزوا همراه است. بسیاری از سالمندان علاقه خود را به کارها و سرگرمی‌های گذشته از دست می‌دهند و ممکن است بیشتر زمان خود را بدون فعالیت خاصی سپری کنند. آگاهی از نشانه‌ها و آشنایی با روش‌های درمان افسردگی در سالمندان می‌تواند به خانواده‌ها کمک کند تا در زمان مناسب برای بهبود وضعیت روحی سالمند اقدام کنند.

افسردگی در سالمندان

افسردگی شامل احساس خستگی و غم است که بیمار در طولانی مدت با آن درگیر است و از بین نمی‌رود. همه افراد در سنین و بازه‌های زمانی مختلف ممکن است درگیر این بیماری بشوند، اما بروز افسردگی در سالمندان رایج‌تر است. سالمندان بیشتر از 60 سال معمولا به خاطر کهولت سن، فکر کردن زیاد به گذشته و مشکلات سلامتی، دچار افسردگی می‌شوند. از طرفی خیلی از سالمندان تمایلی به صحبت کردن درخصوص غم‌ها و یا مشکلات‌شان ندارند و همچنین دوست ندارند که از کسی کمک بگیرند. این روند به خاطر غرور نابه‌جا درخصوص حس غم و اندوه سبب می‌شود که درمان افسردگی صورت نگرفته و بیماری هرآن شدت پیدا کند.

بهتر است علائم افسردگی در هر سنی جدی گرفته شده و درخصوص درمان آن اقدام شود. استفاده از خدمات پرستار سالمند در پروسه درمان کمک کننده خواهد بود.  در بیشتر موارد افسردگی سالمندان ناشی از بیماری‌های جسمی مزمنی است که توانایی آن‌ها را به حداقل می‌رساند. بیماری‌های مزمن ضعف جسمانی را به‌همراه آورده و اعتمادبه‌نفس سالمندان را کاهش می‌دهد و باعث می‌شود که آن‌ها تمایل کمتری برای فعالیت‌های مختلف داشته باشند. در ادامه تحریک‌پذیری هم ممکن است به‌عنوان یک عامل تاثیرگذار باعث دوری نزدیکان از سالمند شده و با ایجاد سالمند آزاری بیماری افسردگی را شدت دهد.

مشکلات ذهنی مانند دمانس و دلیریوم یا زوال عقل مستقیما باعث شکل‌گیری نشانه‌های افسردگی می‌شود.

انواع افسردگی در سالمندان

افسردگی در سالمندان   شرایط و نشانه‌های متفاوتی دارد که باعث می‌شود انواع مختلفی از این بیماری به‌وجود بیاید. سالمندان ممکن است به برخی از انواع افسردگی مبتلا نشوند. برای مثال افسردگی پیش از قاعدگی در سالمندان رخ نمی‌دهد یا بیماری افسردگی دو قطبی در سالمندان مشاهده نمی‌شود. انواع افسردگی در سالمندان شامل 4 افسردگی رایج است:

افسردگی اساسی (Major Depression):

این نوع از افسردگی معمولا پس از تجربه اتفاقات سخت و استرس‌زا در زندگی ایجاد می‌شود. از دست دادن همسر یا دوستان نزدیک، بازنشستگی ناگهانی، مشکلات مالی یا ابتلا به یک بیماری جدی می‌تواند زمینه بروز افسردگی اساسی در سالمندان را فراهم کند. برای مثال سالمندی که پس از فوت همسر خود تنها زندگی می‌کند، ممکن است احساس تنهایی عمیق، بی‌انگیزگی برای انجام کارهای روزمره و کاهش علاقه به دیدار با دیگران را تجربه کند. این نوع افسردگی معمولا با علائمی مانند غم شدید، اختلال خواب، کاهش اشتها و کاهش انرژی همراه است.

افسردگی‌خویی یا دیستایمی (Dysthymia):

دیستایمی نوعی افسردگی مزمن و طولانی‌مدت است که شدت آن نسبت به افسردگی اساسی کمتر است اما مدت زمان بیشتری ادامه پیدا می‌کند. سالمند ممکن است برای سال‌ها احساس غم، خستگی یا ناامیدی خفیف اما مداوم داشته باشد. برای مثال سالمندی که به‌طور طولانی‌مدت تنها زندگی می‌کند یا ارتباط اجتماعی محدودی دارد، ممکن است به تدریج دچار این نوع افسردگی شود. چنین فردی ممکن است همچنان فعالیت‌های روزمره را انجام دهد، اما در بیشتر مواقع احساس بی‌حوصلگی، خستگی و بی‌انگیزگی داشته باشد.

افسردگی ناشی از مصرف مواد یا دارو:

مصرف برخی داروها یا مواد می‌تواند در بروز افسردگی در سالمندان نقش داشته باشد. بعضی داروهای فشار خون، داروهای خواب‌آور، آرام‌بخش‌ها یا مصرف طولانی‌مدت مسکن‌ها ممکن است باعث تغییرات خلقی و احساس افسردگی شوند. همچنین مصرف مواد مخدر یا الکل می‌تواند تعادل شیمیایی مغز را مختل کند. برای مثال سالمندی که برای درمان بی‌خوابی به‌طور مداوم از داروهای خواب‌آور استفاده می‌کند، ممکن است به مرور دچار احساس خستگی مداوم، بی‌انگیزگی و خلق پایین شود.

افسردگی ناشی از بیماری‌های جسمی:

برخی بیماری‌های جسمی می‌توانند خطر ابتلا به افسردگی را در سالمندان افزایش دهند، زیرا این بیماری‌ها توانایی فرد برای انجام فعالیت‌های روزمره را محدود می‌کنند و احساس وابستگی یا ناتوانی را افزایش می‌دهند. بیماری‌هایی مانند دیابت، بیماری‌های قلبی، سکته مغزی، پارکینسون یا دردهای مزمن از جمله عواملی هستند که می‌توانند زمینه‌ساز افسردگی شوند. برای مثال سالمندی که پس از سکته مغزی بخشی از توانایی حرکتی خود را از دست داده است، ممکن است به دلیل کاهش استقلال و محدود شدن فعالیت‌های اجتماعی دچار افسردگی شود.

علائم افسردگی در سالمندان

علائم افسردگی در سالمندان ممکن است با نشانه‌های افسردگی در نوجوانان و نوجوانان تفاوت داشته باشد. بسیاری از سالمندان پس از بازنشستگی با تغییرات مهمی در سبک زندگی خود روبه‌رو می‌شوند. کاهش فعالیت‌های اجتماعی، از دست دادن برخی نقش‌های اجتماعی یا تجربه تنهایی می‌تواند بر وضعیت روحی آن‌ها تأثیر بگذارد. به همین دلیل افسردگی در سالمندان گاهی به شکل متفاوتی بروز می‌کند و ممکن است کمتر به صورت غم شدید و بیشتر با کاهش انرژی، بی‌انگیزگی یا کناره‌گیری از فعالیت‌ها دیده شود.

البته برخی تغییرات خلقی مانند کم‌حوصلگی یا کاهش فعالیت در سنین بالا تا حدی طبیعی است، اما زمانی که این وضعیت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند و باعث اختلال در زندگی روزمره سالمند شود، می‌تواند نشانه افسردگی باشد. شناخت علائم افسردگی در سالمندان به خانواده‌ها کمک می‌کند تا در صورت مشاهده نشانه‌های هشداردهنده، برای بررسی و درمان به‌موقع اقدام کنند. مهم‌ترین علائم افسردگی در سالمندان عبارت‌اند از:

• کاهش اشتها و کاهش وزن
• سرگیجه و سردرد
• مشکلات خواب
• دردهای مزمن جسمی
• عدم تمایل به بیرون رفتن از خانه
• اضطراب مداوم
• احساسات منفی مانند بی‌ارزشی، درماندگی، پوچی و احساس گناه
• نداشتن سرگرمی
• نگه‌داشتن و کلکسیون کردن وسایل و اشیا بی‌ارزش
• کند شدن لحن صحبت و سرعت انجام کارها
• عدم توانایی در انجام کارها و تصمیم‌گیری
• افکار مرگ

به نقل از healthdirect.gov.au:

علائم افسردگی در افراد مسن با علائمی که در بزرگسالان و کودکان دیده می شود متفاوت است. افراد مسن کمتر در مورد علائم عاطفی افسردگی، مانند احساس ناراحتی یا بی علاقگی به فعالیت ها صحبت می کنند. این ممکن است به دلیل انگ‌های قدیمی در مورد سلامت روان باشد یا به این دلیل که افراد گاهی اوقات به سختی می‌توانند اعتراف کنند که خودشان با آن کنار نمی‌آیند.

عوامل خطرزا در افسردگی سالمندان

بروز افسردگی در سالمندان باعث ایجاد خطرات و مشکلات متعددی در سالمندان می‌شود. خطرات ناشی افسردگی در این سنین مهم و قابل توجه هستند. بروز افسردگی و عدم درمان افسردگی باعث می‌شود که ابتلا به بسیاری از مشکلات و بیماری‌ها افزایش پیدا کند. برخی از عوارض افسردگی در سالمندان عبارت‌اند از:

• افکار خودکشی
• اختلالات خواب
• پایین آمدن توانایی سیستم ایمنی بدن
• افزایش خطر حمله قلبی
• وابستگی به دارو
• افزایش احتمال ابتلا به سرطان
• افزایش خطر سکته قلبی

درمان افسردگی سالمندان

افسردگی در سالمندان از بیماری‌های رایج و مهم است که خیلی زود باید در خصوص درمان آن کاری کرد. به‌نسبت نوع افسردگی و شرایط سالمند، می‌توان از روش‌های مختلف برای درمان افسردگی و نحوه ارتباط با سالمندان استفاده کرد. رایج‌ترین و موثرترین روش‌های درمان افسردگی عبارت‌اند از:

• روان‌درمانی یا گفتگو درمانی: روان‌درمانی به فرد کمک می‌کند تا افکار و احساسات منفی خود را کنترل کند. این کار توسط یک روانشناس یا مددکار اجتماعی بالینی مجوزدار، روانپزشک یا دیگر متخصصان مراقبت بهداشت روان انجام می‌شود. در این متد روی تغذیه سالمند، عادات سالم و خواب مناسب سالمند نظارت می‌شود و تمامی نکات مهم در نگهداری از سالمند لجباز رعایت می شود.
• درمان دارویی افسردگی در سالمندان:  به کمک داروهای مخصوص افسردگی می‌توان به متعادل کردن هورمون‌هایی که روی بیماری افسردگی موثر است، کمک کرد. انواع مختلفی از داروهای افسردگی وجود دارند. مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین از داروهای ضدافسردگی هستند که معمولا برای افراد مسن تجویز می‌شوند. روانپزشک، پرستار بهداشت روان یا پزشک مراقبت‌های اولیه می‌تواند داروها یا عوارض جانبی آن‌ها را چک کرده و به نظرات بر آن‌ها کمک کند. یکی از دارو های موثر در درمان افسردگی حاد و مقاوم به درمان کتامین درمانی است.
• درمان با شوک الکتریکی یا ECT: در این درمان برخی الکترودها روی سر فرد قرار می‌گیرد که جریان الکتریکی ایمن و ملایمی را از مغز عبور می‌دهد. این نوع درمان معمولا تنها درصورتی به کار گرفته می‌شود که درمان‌های دیگر موثر نبوده باشد.
• تحریک مغناطیسی ترانس کرانیال مکرر یا rTMS: در این روش درمانی از آهنربا برای فعال کردن مغز استفاده می‌کند. این روش به بیهوشی نیازی ندارد و تنها بخش‌های خاصی از مغز را تحت تاثیر قرار می‌دهند. در این روش تلاش می‌شود که عوارض جانبی مانند خستگی، حالت تهوع یا از دست دادن حافظه کنترل شده و کاهش داده شوند.

درمان افسردگی سالمندان در خانه

افسردگی یک وضعیت پزشکی است و حتما به نظارت پزشک نیاز دارد، اما خانواده و دوستان نیز می‌توانند در پروسه درمان این بیماری همکاری داشته باشند. بااین‌حال تمام برنامه درمان بیمار توسط خانواده و دوستان امکان‌پذیر نیست. اطرافیان فرد افسرده از طرق زیر می‌توانند به شاد کردن فرد سالمند و درمان افسردگی او کمک کنند:

• فرد را برای شرکت در برنامه‌های درمانی تشویق کنید.
• در فعالیت‌های مورد علاقه فرد شرکت کنید.
• درصورتی که فرد به برنامه‌های ورزشی مانند پیاده‌روی یا دوچرخه‌سواری علاقه دارد، او را همراهی کنید.
• در جلسات پزشکی، شرکت کرده و به حمایت از فرد سالمند بپردازید.

تاثیر داروهای ضدافسردگی بر سالمندان

بالا رفتن سن ممکن است کلیات جذب دارو را تحت تاثیر قرار دهد. همچنین در این سن سالمندان از داروهای زیادی استفاده می‌کنند. همواره خطر تداخل دارویی برای آن‌ها وجود دارد. اطلاعات مربوط به همه داروها و مکمل‌هایی که فرد سالمند استفاده می‌کند، باید توسط پزشک چک شود.

معمولا ترکیبی از روش‌های دارودرمانی و روان‌درمانی برای مراقبت از بیمار افسرده حاد مفید است. بااین‌حال همه داروها یا درمان‌ها برای همه افراد کاربرد ندارند. البته همه روش‌ها و داروهای درمان افسردگی بر همه افراد موثر نیستند. درصورتی‌که برنامه درمانی سالمند موثر واقع نشد، لازم است به پزشک مراجعه کرده و آن را تغییر دهد. در برخی از برنامه‌های درمانی متدهای دیگری مانند یوگا برای مقابله با افسردگی گنجانده می‌شود.

راهکارهای شاد کردن سالمندان

اصلی‌ترین دلیل بروز افسردگی در سالمندان احساس تنهایی در سالمندان است. اگر به دنبال شاد کردن سالمند و مقابله با افسردگی در او هستید، می‌توانید برخی ترفندها را امتحان کنید:

1- با هم غذا بخورید
بسیاری از بزرگسالان سالخورده به خاطر اینکه معمولاً تنها غذا می‌خورند، احساس تنهایی می‌کنند. نشستن در کنار عزیزتان در سر میز غذا می‌تواند سلامت روانی و عاطفی او را به شدت بهبود بخشد. روزها و زمان‌های خاصی از هفته را برای صرف غذا با او اختصاص دهید که فرصتی برای گردهمایی اجتماعی با خانواده فراهم کند و روحیه‌اش را تقویت کند.

2- طبیعت‌گردی
یک گردش ساده در فضای باز می‌تواند به بهبود روحیه سالمندان و به‌خصوص افسردگی در مردان کمک کند.

3- استفاده از فناوری‌های مدرن
به سالمند یاد بدهید که چگونه از کامپیوتر یا دیگر ابزارهای الکترونیکی برای تماس با اعضای خانواده و دوستان استفاده کند. حساب‌های رایگان آنلاین مانند خدمات ویدیو چت راه‌اندازی کنید که سالمند می‌تواند در زمان‌های تنهایی یا خستگی از آن استفاده کند. در روزهایی که نمی‌توانید به‌طور حضوری به دیدار او بروید، برنامه‌ریزی زمان‌های منظم برای صحبت آنلاین می‌تواند به او کمک کند تا خوشحال و اجتماعی باقی بماند.

4- یک حیوان خانگی بگیرید
گرفتن یک حیوان خانگی برای سالمند می‌تواند روحیه او را در زمان‌هایی که شما در خانه نیستید، بالا نگه دارد. مراقبت از یک حیوان همچنین مسئولیت بزرگی است که می‌تواند به سالمند هدف بدهد و احساس نیاز کند. هنگام انتخاب یک حیوان خانگی برای او، سلامت و فضای زندگی‌اش را در نظر بگیرید. یک سگ یا گربه می‌تواند همراه خوبی برای سالمندانی باشد که نسبتاً فعال و سالم در خانه خود زندگی می‌کنند. اگر سالمند دارای محدودیت حرکتی است یا در خانه محصور است، حیوانات کم‌نگهداری مانند ماهی یا پرنده گزینه بهتری خواهند بود.

5- بازی کنید

سخن آخر

افسردگی در سالمندان معمولا تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل جسمی، روانی و اجتماعی ایجاد می‌شود. بسیاری از سالمندان به دلیل بازنشستگی، کاهش فعالیت‌های روزمره، احساس تنهایی یا از دست دادن برخی نقش‌های اجتماعی با تغییرات قابل‌توجهی در سبک زندگی خود روبه‌رو می‌شوند. همچنین مصرف داروهای متعدد و عوارض جانبی آن‌ها می‌تواند بر وضعیت خلقی سالمندان اثر بگذارد. در برخی موارد نیز اختلالاتی مانند سندروم غروب آفتاب که در آن سالمند در ساعات عصر و شب دچار اضطراب، بی‌قراری یا سردرگمی می‌شود، می‌تواند زمینه بروز یا تشدید افسردگی در سالمندان را فراهم کند.

ادامه پیدا کردن این شرایط ممکن است باعث شود سالمند به تدریج از فعالیت‌های اجتماعی فاصله بگیرد و زمان بیشتری را در خانه و در تنهایی سپری کند. محدود شدن ارتباط با دیگران، کاهش انگیزه برای انجام کارهای روزمره و کم شدن تحرک از پیامدهای رایج افسردگی در سالمندان است. با این حال، این اختلال قابل درمان است و با شناسایی به‌موقع علائم و استفاده از روش‌هایی مانند دارودرمانی، روان‌درمانی و حمایت خانواده می‌توان روند درمان افسردگی در سالمندان را تسهیل و از پیشرفت آن جلوگیری کرد.

سوالات متداول