اسهال یکی از مشکلات گوارشی رایج است که هر فردی ممکن است در طول زندگی چندین بار آن را تجربه کند. معمولاً این مشکل طی چند روز برطرف میشود، اما آنچه سرعت بهبود را مشخص میکند، نوع غذایی است که در این دوره مصرف میکنیم. اگر بدانیم چه غذاهایی باعث آرام شدن روده و درمان اسهال میشوند و کدام خوراکیها اسهال را تشدید میکنند، میتوانیم علائم را کنترل کرده و زودتر به وضعیت طبیعی برگردیم.
در ادامه، یک راهنمای کامل، علمی و قابلفهم درباره بهترین و بدترین غذاها در دوران اسهال ارائه میشود تا شما به عنوان مراقب یا پرستار بیمار بتوانید با یک رژیم غذایی ساده، ایمن و مؤثر، به بدن خود برای بازگشت به حالت طبیعی کمک کنید.
اهمیت رژیم غذایی و درمان اسهال
وقتی اسهال شروع میشود، بدن حجم زیادی آب و الکترولیت از دست میدهد. به همین دلیل است که معمولاً احساس ضعف، بیحوصلگی، خشکی دهان و گاهی سرگیجه بروز میکند. ممکن است در اسهال نوزاد و کودک موارد با تغییراتی همراه باشد.
از طرف دیگر، روده در این وضعیت بسیار حساس است و غذای نامناسب میتواند آن را تحریک کرده و اسهال را شدیدتر کند. به همین دلیل، تغذیه صحیح در این دوران چند هدف اساسی دارد:
- جلوگیری از کمآبی بدن
- کاهش تحریک روده و آرامسازی دستگاه گوارش
- تأمین انرژی بدون ایجاد فشار بر رودهها
- کمک به بازسازی باکتریهای مفید روده
با درک این اهداف، میتوانیم انتخابهای غذایی خود را آگاهانهتر کنیم. در سایت healthline میخوانیم:
رژیم غذایی و اسهال به طور پیچیدهای با هم مرتبط هستند. این موضوع چه اسهال شما ناشی از آلرژی، مسمومیت غذایی یا یک بیماری مزمن مانند سندرم روده تحریکپذیر باشد، صادق است. حتی اگر بیماریهای طولانیمدتی داشته باشید که بر سیستم گوارش تأثیر میگذارند، غذای شما میتواند بر میزان راحتی شما تأثیر بگذارد. هنگامی که دچار یک دوره اسهال میشوید، غذاهای خاصی که میخورید میتوانند به سیستم گوارش شما کمک کنند تا به حالت عادی برگردد. سایر غذاها ممکن است علائم شما را طولانیتر یا بدتر کنند.
در زمان اسهال چه غذاهایی بخوریم؟
انتخاب غذا در روزهای اول باید بسیار هوشمندانه باشد. مثلا باید دید اسهال با دل درد در کودکان آغاز شده یا با استفراغ. در این دوران دستگاه گوارش ضعیف شده و قادر نیست مثل همیشه غذاها را هضم کند. بنابراین ابتدا باید از خوراکیهای سبک شروع کنید و بهتدریج غذاهای عادی را به رژیم اضافه کنید.
در ادامه بهترین غذاهایی که طبق نظرات متخصصان میتوانند به کنترل اسهال کمک کنند معرفی میشوند.
| گروه خوراکی | چه چیزی بخوریم (مفید برای اسهال) | چه چیزی نخوریم (تشدیدکننده اسهال) | دلیل توصیه یا پرهیز |
|---|---|---|---|
| میکس غذاهای سبک (رژیم BRAT) | موز رسیده، برنج سفید، نان تست، سیب پخته یا کمپوت | – | این غذاها کمفیبر و سفتکننده مدفوعاند. |
| غذاهای نشاستهای ملایم | سیبزمینی آبپز، ماکارونی ساده، رشتهسوپ | غذاهای سرخشده | هضم آسان دارند و به آرامسازی روده کمک میکنند. |
| پروتئینهای سبک | مرغ آبپز، ماهی بخارپز، تخممرغ آبپز | گوشت چرب، تخممرغ نیمرو | پروتئینهای کمچربی فشار کمتری بر روده وارد میکنند. |
| مایعات و الکترولیتها | آب، ORS، آبهویج پخته، آبسیب رقیق | نوشابههای قندی، آبمیوه صنعتی | مایعات ساده از کمآبی جلوگیری میکنند؛ قند زیاد اسهال را بدتر میکند. |
| لبنیات | ماست پروبیوتیک کمنمک (در مراحل پایانی) | شیر، دوغ معمولی، بستنی | لاکتوز ممکن است اسهال را بدتر کند؛ پروبیوتیکها در انتهای دوره مفیدند. |
| فیبرهای محلول | اوتمیل، فرنی، حریره، هویج پخته | سبزیجات خام، سالاد، غذاهای پرفیبر | فیبر محلول قوام مدفوع را بهتر میکند؛ فیبر نامحلول تحریککننده روده است. |
| ادویهها و تحریککنندهها | – | فلفل، سیر خام، پیاز، غذاهای تند | باعث افزایش حرکات روده و تشدید اسهال میشوند. |
| نوشیدنیها | چای کمرنگ، دمنوش نعناع | قهوه، چای پررنگ، نوشیدنی انرژیزا | کافئین حرکت روده را افزایش میدهد. |
| میوهها | موز، سیب پخته، گلابی پخته | آلو، گلابی خام، انگور | برخی میوهها ملین هستند و اسهال را بدتر میکنند. |
غذاهای سبک، کمچرب با هضم راحت
اولین گروه برای درمان اسهال و به ویژه اسهال شدید در بزرگسالان غذاهایی است که «آرامکننده روده» محسوب میشوند. اینها معمولاً کمفیبر، کمچرب و سادهاند و میتوانند بدون دردسر هضم شوند. کاهی اسهال ممکن است از علائم معده درد عصبی باشد.
رژیم BRAT (موز، برنج، سس سیب، نان تست)
این رژیم سالهاست برای کنترل اسهال توصیه میشود و دلیلش هم ساده است:
- موز منبع پتاسیم است و الکترولیتهای از دست رفته را جبران میکند.
- برنج سفید آب اضافی روده را جذب میکند و به حالتدهی مدفوع کمک میکند.
- سس سیب یا کمپوت سیب پکتین دارد که باعث قوام مدفوع میشود.
- نان تست سفید به هضم آسان کمک میکند و معده را سنگین نمیکند.
اگرچه این رژیم بهتنهایی کافی نیست، اما شروع بسیار مناسبی برای روز اول و دوم است.
غلات و نشاستههای ساده
غذاهای نشاستهای سبک میتوانند انرژی لازم را بدون فشار به روده فراهم کنند. برخی انتخابهای مناسب عبارتاند از:
- پاستای سفید ساده بدون سس و ادویه
- سیبزمینی آبپز یا تنوری بدون پوست و بدون روغن زیاد
- بلغور جو دو سر (اوتمیل) با آب یا کمی شیر کملاکتوز
- نان سفید یا لواش نرم
این غذاها نهتنها به سیر شدن کمک میکنند، بلکه بهآرامی عمل کرده و سیستم گوارش را تحریک نمیکنن و برای درمان اسهال در خانه موثرند.
پروتئینهای سبک و بدون چربی
بدن برای ترمیم و بازیابی انرژی نیاز به پروتئین دارد، اما نوع پروتئین اهمیت زیادی دارد. انتخابهای مناسب:
- مرغ پخته یا بخارپز
- تخممرغ پخته یا نیمرو با روغن کم
- ماهی سفید بخارپز یا تنوری
- ماست پروبیوتیک کمچرب
پروبیوتیکها در ماست میتوانند به تعادل باکتریهای روده کمک کنند، اما اگر ماست باعث نفخ شد، بهتر است فعلاً مصرف نشود.
دوغ برای اسهال بسته به نوع و شرایط بدن میتواند اثر متفاوتی داشته باشد. دوغهای معمولی بهدلیل وجود لاکتوز، دمای سرد و نمک بالا ممکن است باعث تشدید اسهال، نفخ یا دلپیچه شوند؛ اما دوغ پروبیوتیک کمنمک و با دمای معتدل میتواند در مراحل پایانی اسهال به بازسازی باکتریهای مفید روده کمک کند. با این حال در روزهای ابتدایی اسهال یا در افرادی که عدم تحمل لاکتوز دارند، مصرف دوغ توصیه نمیشود.
میوهها و سبزیجات پخته شده
در دوران اسهال، فیبر خام میتواند آزاردهنده باشد. اما پختن میوهها و سبزیجات باعث میشود هضم آنها آسان شود.
- هویج پخته و درمان اسهال: هویج پخته از جمله بهترین انتخابهاست زیرا پکتین طبیعی دارد و به سفتشدن مدفوع کمک میکند.
- سیب پخته یا رندهشده: هضم آسان و مؤثر در کاهش دفعات اسهال.
- کدو، سبزیجات بخارپز، برشته یا تنوری: بدون ادویه و روغن زیاد، بسیار مفیدند.
این گروه بهخصوص از روز دوم یا سوم اسهال به رژیم غذایی اضافه میشود. . سیر برای اسهال معمولاً انتخاب مناسبی نیست، زیرا ترکیبات گوگردی و تند آن میتواند باعث تحریک روده، افزایش حرکات دستگاه گوارش و ایجاد نفخ و دلپیچه شود. سیر خام بهویژه اثر تحریککنندگی بالایی دارد و در بیشتر افراد اسهال را تشدید میکند. حتی سیر پخته هم برای رودهای که درگیر اسهال است سنگین است؛ بنابراین توصیه میشود تا بهبود کامل علائم، از مصرف آن خودداری شود.
برای درمان اسهال از چه غذاهایی باید پرهیز کرد؟
شناخت غذاهای مضر در دوران اسهال بهاندازه شناخت غذاهای مفید اهمیت دارد. گاهی تنها یک غذای اشتباه میتواند همه روند بهبود را بر هم بزند.
غذاهای چرب و سرخکرده
غذاهای چرب فشار زیادی بر دستگاه گوارش وارد میکنند، بهویژه زمانی که روده تحریک شده است. این غذاها معمولاً باعث تشدید اسهال، نفخ و درد شکمی میشوند.
- فستفود
- سیبزمینی سرخکرده
- گوشت چرب
- غذاهای خامهای
لبنیات پرچرب یا محصولات لاکتوزدار
در زمان اسهال، بدن ممکن است بهطور موقت توانایی هضم لاکتوز (قند شیر) را از دست بدهد. این مسئله باعث بدتر شدن اسهال یا ایجاد نفخ شدید میشود. بنابراین بهتر است فعلاً از این غذاها بپرهیزید:
- شیر کامل
- بستنی
- پنیر چرب
- خامه
غذاهای تند، ادویهدار و اسیدی
این غذاها روده را تحریک میکنند و معمولاً اسهال را طولانیتر میکنند. غذاهای فلفلی، ترشیجات و نوشیدنیهای اسیدی مانند لیموناد برای معده ملتهب مناسب نیستند.
غذاهای پرفیبر و نفاخ
اگرچه فیبر در شرایط عادی برای سلامتی مفید است، اما در دوران اسهال میتواند مشکلساز شود.
- حبوبات
- کلم، گلکلم
- سبوس
- ذرت
- سالاد خام
این مواد باعث افزایش گاز، نفخ و حرکات روده میشوند.
شکر زیاد و نوشیدنیهای شیرین
قند زیاد آب بیشتری را وارد روده میکند و اسهال را بدتر میکند. بنابراین مصرف موارد زیر محدود شود:
- شیرینی و کیک
- نوشابه
- آبمیوه صنعتی
- آدامسها و محصولات حاوی سوربیتول
سوربیتول و سایر شیرینکنندههای مصنوعی اثر ملین دارند.
نکات مهم برای مدیریت بهتر اسهال
در کنار انتخاب غذاهای مناسب، رعایت چند نکته ساده میتواند در بهبود علائم بسیار مؤثر باشد:
- آب و مایعات کافی مصرف کنید: جرعهجرعه آب نوشیدن در طول روز، بهترین روش برای جلوگیری از کمآبی است. محلول ORS، چای کمرنگ و سوپ رقیق انتخابهای مناسبی هستند.
- وعدههای کوچک بخورید: به جای سه وعده بزرگ، پنج تا شش وعده کوچک مصرف کنید تا روده فرصت استراحت پیدا کند.
- غذاها را ساده نگه دارید: غذاهای ترکیبی، چرب، ادویهدار یا شور میتوانند روده را تحریک کنند.
- سادهترین غذاها معمولاً بهترین هستند.
- بهتدریج به رژیم غذایی عادی برگردید: وقتی اسهال بهتر شد، بهآرامی غذاها را اضافه کنید. ابتدا غذاهای نشاستهای، سپس پروتئین سبک، و بعد میوهها و سبزیجات.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در بیشتر موارد اسهال طی ۲ تا ۳ روز بهبود مییابد. اما اگر هر یک از علائم زیر وجود داشت، باید سریعتر به پزشک مراجعه کنید:
- تب بالا
- خون در مدفوع
- کمآبی شدید
- اسهال بیش از ۳ روز
- درد شکمی شدید
- استفراغ مداوم
برای کودکان، سالمندان و افرادی با بیماری زمینهای، حساسیت بیشتر است.
رژیم مناسب غذایی در زمان اسهال
اسهال معمولاً یک مشکل موقتی است، اما با تغذیه صحیح میتوان روند بهبود را بسیار سریعتر و آسانتر کرد. غذاهای سبک، کمچرب و ساده بهترین گزینهها هستند و باید از غذاهای چرب، تند، پرفیبر و شیرین پرهیز شود. همچنین مصرف مایعات کافی و رعایت اصول تغذیهای میتواند مانع از کمآبی و تشدید علائم شود.
پرسش های پرتکرار
آیا خوردن موز برای اسهال مفید است؟
بله. موز رسیده به دلیل پتاسیم بالا و فیبر محلول پکتین، به سفت شدن مدفوع و جبران الکترولیتها کمک میکند.
آیا میتوان هنگام اسهال لبنیات مصرف کرد؟
در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول بهتر است مصرف نشود؛ چون لاکتوز میتواند اسهال را بدتر کند. تنها استثنا، ماست یا دوغ پروبیوتیک کمنمک در مراحل پایانی بهبود است.
آیا قهوه یا چای پررنگ باعث تشدید اسهال میشود؟
بله. کافئین موجود در قهوه و چای غلیظ، سرعت حرکت روده را افزایش میدهد و میتواند اسهال را تشدید کند.
