دوپامین و اکسی توسین چیست؟

این مقاله در تاریخ 07-07-1405 توسط تیم پرستاری سلامت اول بازبینی و به‌روزرسانی شده است.

یکسری پیام‌رسان های شیمیایی درون بدن هستند که به دلیل هورمون های شادی آوری که ترشح می‌کنند احساس سرخوشی و رضایتمندی زیادی را در انسان به وجود می‌آوردند. این هورمون ها شامل 5 هومورن اصلی به نام های سروتونین، اندورفین، ملاتونین، دوپامین و اکسی توسین هستند. در مقاله هورمون شادی به توضیح کامل این هورمون ها و روش های افزایش آن کامل پرداخته ایم. برای دانستن بیشتر هورمون دوپامین (مرکز پاداش بدن) و اکسی توسین (مرکز احساسات و عشق) در این مقاله از موسسه پرستار در منزل سلامت اول همراه باشید.

ارتباط بین اکسی توسین و دوپامین

تا حالا برای شما اتفاق افتاده که پس از تجربه یک حال خوب یا دریافت یک پاداش، حس محبت و صمیمیت بیشتری را نیز تجربه کنید؟ دوپامین در احساس پاداش، انگیزه و لذت نقش دارد و اکسی توسین نیز با پیوند اجتماعی، دلبستگی و برخی رفتارهای عاطفی مرتبط است.

این دو هورمون و پیام رسان عصبی می توانند در برخی فرایندهای مرتبط با پاداش و رفتارهای اجتماعی با یکدیگر ارتباط داشته باشند، اما ترشح اکسی توسین را نمی توان به عنوان نتیجه مستقیم و همیشگی افزایش دوپامین در نظر گرفت. مطالعات پیش بالینی که رفتارهای جنسی و اجتماعی را بررسی کرده اند، ارتباط میان این دو سیستم را نشان داده اند.

به گفته www.ncbi.nlm.nih.gov:

در حالی که رابطه بین دوپامین مرکزی و اکسی توسین در برخی از مطالعات پیش بالینی که رفتار جنسی و اجتماعی را بررسی می کنند مشهود است، شواهد مربوط به تعامل عصبی میان این دو سیستم در شرایط پاتوفیزیولوژیک همچنان محدود است.

این بررسی یافته های مطالعات پیش بالینی و بالینی را درباره ارتباط میان سیستم دوپامینرژیک و اکسی توسینرژیک بررسی کرده و نقش احتمالی این ارتباط را در برخی اختلالات رفتاری از جمله اختلال عملکرد جنسی، اوتیسم، اعتیاد، افسردگی و اختلالات خوردن مورد توجه قرار داده است.

هورمون دوپامین

دوپامین می‌تواند در شما احساس پاداش زیادی را به وجود بیاورد. احساس دوپامین را می‌توان در نوع جهت روشن و تیره بیان کرد. جهت روشن آن مثل خوردن غذایی مطلوب، رابطه جنسی، استشمام بوی موردعلاقه و هرآن چیزی که در کنار احساس لذت به خود پاداش می‌دهید باشد. حتی گاهی ممکن است بعد از انجام آن کار انقدر برایتان لذت بخش بوده که چندین بار مجدد آن را امتحان کنید. مثل خوردن کلوچه ای بی‌نظیر که بعد از آن کلوچه دیگری را نیز بخورید و به ماندگاری هورمون دوپامین در مغز خود ادامه دهید.

جهت تیره دوپامین را می‌توان با اعتیاد نام برد. گاهی با روش‌های شیمیایی دوپامین خون تامین می‌گردد مانند مصرف شیشه، هروئین و یا کوکائین که فرد احساس اعتیاد شدیدی به آن خواهد کرد. دوپامین در این قسمت های بدن بسیار تاثیرگذار است:

• ضربان قلب
• خلق و خو
• حرکات
• قدرت و میزان یادگیری و هوش
• کلیه
• عروق خونی
• خواب
• کنترل درد
• شیردهی

که در خصوص موارد گفته شده باید مقدار نرمال دوپامین را کنترل گردد.

تیروزین مواد تشکیل دهنده دوپامین است که اگر این اسید آمینه را در غذاها و مواد غذایی زیاد مصرف کنیم دوپامین ما افزایش می‌یابد. رژیم غذایی که از نظر غنی شدن میزان سطح تیروزین در بدن باشد شامل مواد غذایی زیر است:

• مرغ و فرآورده‌های ‌آن
• موز
• سویا
• آووکادو
• کنجد
• کدو تنبل

عوارض کمبود دوپامین

دوپامین مغز اگر کم باشد باعث بیماری پارکینسون خواهد شد. حتی علاوه بر سروتونین که کاهش آن بشدت در افسردگی موثر است دوپامین نیز می‌تواند باعث کم و بد شدن خلق و خو و افسردگی شدید نیز شود.

هورمون اکسی توسین

اکسی توسین یک هورمون و پیام رسان عصبی است که در پیوند اجتماعی، دلبستگی، تعاملات عاطفی و برخی فرایندهای تولیدمثل نقش دارد. به دلیل ارتباط آن با صمیمیت، دلبستگی و روابط عاطفی، اکسی توسین به «هورمون عشق» نیز معروف شده است، اما نقش آن فقط به روابط عاشقانه محدود نمی شود. شواهد پژوهشی نشان می دهند که این هورمون می تواند در تعامل با سیستم پاداش مغز، بر نحوه تجربه ارتباط با دیگران و برخی رفتارهای اجتماعی اثر بگذارد.

اکسی توسین در روابط نزدیک، تعامل والد و کودک و تماس عاطفی نیز مورد توجه قرار گرفته است. برخی مطالعات در زوج ها ارتباط سطح اکسی توسین با کیفیت تعامل، تماس محبت آمیز و احساس صمیمیت را نشان داده اند، هرچند این رابطه به معنی آن نیست که افزایش اکسی توسین به تنهایی باعث ایجاد عشق یا یک رابطه سالم می شود.

این هورمون تاثیر زیادی در تولید مثل دارد. در زنان باعث زایمان و شیردهی و در مردان باعث کمک به حرکت اسپرم می‌شود. این هورمون در هیپوتالاموس که در پایه مغز است وجود دارد و توسط غده هیپوفیز ترشح می‌شود.

به صورت کلی می‌توانیم بگوییم وقتی جذب فردی می‌شویم دوپامین شروع به ترشح کرده، سطح سروتونین افزایش می‌یابد و باعث تولید اکسی توسین می‌شود. این چرخه برای شما ایجاد حس خوب و شادی می‌کند و این سه هورمون به صورت زنجیر وار بهم وصل هستند.

اثرات اکسی توسین در بدن

اکسی توسین در جنبه های مختلف بدن ما تاثیر می‌گذارد و با آگاهی از آن ما می‌توانیم در افزایش و کنترل این هورمون شادی آور در بدنمان کمک کنیم. در ادامه روش هایی که این هورمون بر روی شما و زندگی عاشقانه‌تان موثر است را آشنا می‌شویم.

تاثیر اکسی توسین بر احساسات

این هورمون بر روی احساسات و رفتارهای اجتماعی تاثیر بسزایی دارد. تاثیر مثبتی روی آرامش، اعتماد و پایداری روانی دارند و هنگام ترشح باعث کاهش احساساتی مانند استرس و اضطراب خواهد شد. اکسی توسین فقط برای روابط عاشقانه نیست و برای هر نوع احساسی موثر است و حتی بیشتر از رابطه مرد و زن دیده شده که در رابطه مادر فرزندی میزان بیشتری از اکسی توسین ترشح می‌شود.

تاثیر اکسی توسین بر رفتارها

یک نوعی از اکسی توسین داخل بینی در هنگام مشاجره و دعوا  ترشح می‌شود. ترشح این ماده در بینی باعث سازگاریس بیشتر در شرایط خاص خواهید شد. حتی طبق مطالعات انجام شده میزان اگر در کودکان اوتیسمی ترشح این ماده از طریق بینی انجام شود می‌تواند باعث رفتارهای اجتماعی و درک رفتاری بیشتری در این کودکان شود.

اکسی توسین و تاثیر آن بر روی زنان و مردان

اکسی توسین در غالب مادر و پدر چندین نقش ایجاد می‌کند. در نقش مادری سیگنال به رحم می‌دهند و منقبض می‌کند تا زایمان شروع شود. هورمون های بیشتری در ادامه تولید می‌کند تا فرآیند رشد جنین طی شود، پس از زایمان رحم را به حالت قبلی خود برمی‌گرداند. در پدران نیز رابطه پدر و فرزندی باعث افزایش ترشح این هورمون و تعامل بین آن‌ها خواهد شد. این موارد شامل بازی با کودک، هدایت کودک به اشیا خاص و حس کنجکاوی او است. هم‌چنین در برانگیختگی دستگاه تناسلی مردان و تعدیل انقباض آن در جهت تکمیل فرآیند اسپرم سازی خواهد کرد.

گفتنی است ترشح این هورمون در زنان و مردان بسیار متفاوت است، شاید بخاطر وجود متمایز آمیگدال مردانه و زنانه در بدن ما است. این بخش از مغز شامل احساسات، انگیزه، پاداش و زمینه های اجتماعی متفاوت است. برای مثال در زنان اکسی توسین باعث می‌شود در انتخاب شخص موردنظر، نحوه رفتار با آن و میزان تمایل او به این رابطه اثرگذار باشد اما در مردان حس رقابت جویانه بوجود بیاورد که برای تشخیص و انتخاب موقعیت جنگ یا فرار در آن‌ها شکل می‌گیرد.

تاثیر بر روی وفاداری

اگر این هورمون میزان مناسبی از آن در بدن مردان باشد باعث می‌شود آن‌ها شریک عاطفی خود را از همه بالاتر و بهتر ببینند و حس وفاداری بیش از حدی به آن‌ها داشته باشند. حتی این هورمون باعث میشود آن‌ها روابط چارچوب بندی بیشتری با زنان دیگر بگیرند. زیرا اکسی توسین در مسیر فرآیند پاداش نیز قرار می‌گیرد و آن‌ها از حس خوبی که در رابطه عاطفی خود دارند افزایش این هورمون را تجربه خواهند کرد.

اکسی توسین دارویی و کاربرد پزشکی آن

اکسی توسین مصنوعی به صورت داروی تزریقی در پزشکی، به ویژه در حوزه زنان و زایمان، کاربرد دارد. از مهم ترین کاربردهای آن می توان به القای زایمان در مواردی که از نظر پزشکی نیاز به شروع زایمان وجود دارد، تقویت انقباضات رحم در برخی موارد و کمک به کنترل خونریزی پس از زایمان اشاره کرد. این دارو باید با تشخیص پزشک و تحت نظارت تیم درمانی استفاده شود، زیرا مقدار و نحوه مصرف آن به شرایط مادر و جنین بستگی دارد.

اکسی توسین در پژوهش های پزشکی برای کاربردهای دیگری مانند افسردگی پس از زایمان، اوتیسم و برخی اختلالات رفتاری نیز مورد بررسی قرار گرفته است، اما شواهد موجود هنوز برای اینکه آن را درمان استاندارد این اختلالات بدانیم کافی و یکدست نیست. برای مثال، مطالعات درباره تاثیر اکسی توسین بر افسردگی پس از زایمان نتایج متفاوتی داشته اند و پژوهش های جدید نیز بر نیاز به بررسی بیشتر تاکید دارند.

بنابراین نباید از اکسی توسین مصنوعی برای درمان افسردگی، اضطراب، اوتیسم یا ترک مواد مخدر به صورت خودسرانه استفاده کرد. حتی درباره ارتباط مصرف اکسی توسین در زمان زایمان با افسردگی پس از زایمان نیز شواهد موجود قطعی نیست و مطالعات نتایج متفاوتی گزارش کرده اند.

راه های تقویت اکسی توسین و دوپامین

فعالیت های مغز با تجربه ها در ارتباط است. هر بار که مواد شیمیایی عصبی در بدن افزایش می یابد، نورون های در ارتباط با این موضوع راه های عصبی ایجاد می‌کنند. تجربه به مغز آموزش می‌دهد که مواد شیمیایی خود را به همان روشی که قبلاً ترشح نموده است ترشح نماید. مغز در جوانی به آسانی راه های عصبی جدید می سازد، اما ساختن را ه های عصبی جدید با افزایش سن آسان نیست.

ساخت مدارهای جدید به تکرار زیادی نیاز دارد. بنابراین، یک عادت شاد جدید انتخاب کنید و بارها و بارها آن را تکرار کنید ، تا زمانی که عادت جدید شما مانند عادت های قدیمی شما طبیعی به نظر برسد و از احساس خوشبختی لذت ببرید. اکسی توسین با دادن و دریافت عشق در همه اشکال آن آزاد می شود. با شرکت در یک کلاس جامع یوگا، ماساژ، مدیتیشن یا گوش دادن به موسیقی مراقب میزان این هومون در بدن خود باشید.

از دیگر مواردی که سبب تقویت ترشح اکسی توسین می شود داشتن یک گفتگوی معنادار با خانواده یا دوستان یا آشپزی برای کسانی که به آنها اهمیت می دهید است. هم‌چنین می توانید حیوان خانگی خود را در آغوش بگیرید یا با شخص خاصی صمیمی باشید. کارهای زیادی وجود دارد که می توانید انجام دهید تا احساس بهتری داشته باشید و لذت زندگی خود را افزایش دهید.

شادی درون در بهبود کیفیت زندگی ما از اهمیت زیادی برخوردار است و در شرایطی که میزان احساس شادی در زندگی شما کاهش یافته است می توانید انتخاب هایی را انجام دهید که به شما کمک می کند زندگی روشن تر و شادتری را تجربه کنید.

زمان مراجعه به روانشناس یا روانپزشک

تغییرات خلق، اضطراب، بی انگیزگی، کاهش لذت یا مشکلات ارتباطی همیشه به معنی اختلال در سطح یک هورمون نیستند و می توانند تحت تاثیر عوامل مختلفی ایجاد شوند. اگر این تغییرات برای چند هفته ادامه پیدا کنند، شدت آنها بیشتر شود یا روی خواب، کار، روابط و فعالیت های روزمره اثر بگذارند، بهتر است برای بررسی علت با روانشناس یا روانپزشک مشورت شود.

همچنین در صورت بروز علائمی مانند احساس ناامیدی شدید، حملات اضطرابی مکرر، کناره گیری قابل توجه از دیگران، اختلال جدی در خواب یا تغییرات شدید و غیرعادی در خلق، ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا می کند. درمان مناسب بر اساس علت و شرایط فرد انتخاب می شود و نباید برای افزایش دوپامین یا اکسی توسین به صورت خودسرانه از دارو یا مکمل استفاده کرد.

جمع بندی

دوپامین و اکسی توسین هر دو در فرایندهای عصبی و رفتاری نقش دارند، اما عملکرد آنها یکسان نیست. دوپامین بیشتر با پاداش، انگیزه و یادگیری مرتبط است و اکسی توسین در پیوند اجتماعی، دلبستگی، زایمان و شیردهی نقش دارد. بنابراین بهتر است اصطلاحاتی مانند «هورمون شادی» یا «هورمون عشق» را ساده سازی بیش از حد عملکرد این مواد در نظر نگیریم.

سوالات متداول