بی حسی موضعی چیست و چه کاربردی دارد؟

این مقاله در تاریخ 07-07-1405 توسط تیم پرستاری سلامت اول بازبینی و به‌روزرسانی شده است.

بی حسی موضعی یک روش پزشکی است که برای کاهش یا از بین بردن حس درد در یک ناحیه خاص از بدن استفاده می شود. این روش عمدتا در جراحی های کوچک، دندانپزشکی و برخی از اقدامات و درمان های پوستی کاربرد دارد.

برخلاف بیهوشی عمومی که سطح هوشیاری بیمار را کاهش می دهد، بی حسی موضعی فقط ناحیه مشخصی از بدن را تحت تاثیر قرار می دهد و بیمار معمولا در طول عمل هوشیار می ماند. این روش می تواند با تزریق داروی بی حس کننده به بافت مورد نظر یا استفاده از فرآورده های موضعی مانند کرم، ژل، پماد یا اسپری انجام شود. در صورت انجام اقدامات درمانی در منزل، حضور پرستار بیمار نیز بسته به نوع اقدام و شرایط بیمار می تواند مورد نیاز باشد.

بی حسی موضعی برای افراد در سنین مختلف استفاده می شود و انتخاب نوع دارو و روش بی حسی به محل درمان، نوع پروسیجر و شرایط فرد بستگی دارد. اگر سابقه حساسیت دارویی، بیماری زمینه ای یا مصرف داروی خاصی دارید، بهتر است پیش از انجام پروسیجر این موارد را به پزشک یا دندانپزشک اطلاع دهید.

با این حال، مانند هر روش پزشکی دیگر، بی حسی موضعی نیز ممکن است در برخی افراد با عوارضی مانند درد و ناراحتی محل تزریق، سرگیجه یا واکنش های حساسیتی همراه باشد. در ادامه با نحوه عملکرد، کاربردها، انواع و عوارض بی حسی موضعی بیشتر آشنا می شوید.

بی حسی موضعی چیست؟ 

بی حسی موضعی یک روش پزشکی است که برای کاهش یا از بین بردن درد در یک ناحیه خاص از بدن استفاده می‌شود. در این روش، داروی بی‌حسی مستقیماً به ناحیه مورد نظر تزریق می‌شود یا به صورت موضعی روی پوست، مخاط یا بافت‌های دیگر اعمال می‌گردد. این بی‌حسی به طور موقت اعصاب ناحیه مورد نظر را مسدود کرده و از ارسال سیگنال‌های درد به مغز جلوگیری می‌کند.

این روش به ویژه در جراحی‌های کوچک، دندانپزشکی، درمان زخم‌ها و برخی از اقدامات تشخیصی استفاده می‌شود. این نوع بی‌حسی باعث می‌شود که بیمار بدون احساس درد، عمل یا پروسیجر مورد نظر را تحمل کند. برخی از داروهای معمول مورد استفاده در بی‌حسی شامل لیدوکائین، بوپیواکائین و پروکائین هستند.

مزایای این نوع بی‌حسی شامل کاهش عوارض جانبی سیستمیک نسبت به بیهوشی عمومی، سریع‌تر بودن دوره بهبودی و توانایی بیمار در حفظ هوشیاری و ارتباط با پزشک در طول پروسیجر است. 

با این حال، در موارد نادر ممکن است عوارضی مانند واکنش‌های آلرژیک، عفونت در محل تزریق یا آسیب به اعصاب رخ دهد. این روش باید توسط پزشک یا پرستار مجرب انجام شده تا از ایمنی و اثربخشی آن اطمینان حاصل شود.

بنابه گفته سایت nhs:

بی حسی موضعی شامل بی حس کردن ناحیه ای از بدن با استفاده از نوعی دارو به نام بی حس کننده موضعی است. این داروها را می توان برای درمان شرایط دردناک، جلوگیری از درد در طی یک عمل یا عمل یا تسکین درد پس از جراحی استفاده کرد.

برخلاف بیهوشی های عمومی، بی حسی های موضعی باعث از دست دادن هوشیاری شما نمی شوند. این بدان معنی است که آنها معمولاً ایمن تر هستند، معمولاً قبل از استفاده نیازی به آماده سازی خاصی ندارند و می توانید سریعتر از آنها خلاص شوید.

عوارض بی حسی موضعی

همانطور که گفته شد، بی حسی موضعی قوی یک روش درمانی است که برای بی‌حس کردن یک ناحیه خاص از بدن به کار می‌رود. هرچند این روش عموماً ایمن بوده اما ممکن است برخی عوارض جانبی به همراه داشته باشد. برخی از این عوارض عبارتند از:

• واکنش‌های آلرژیک: برخی افراد ممکن است به مواد مورد استفاده در بی‌حسی حساسیت داشته باشند که می‌تواند به علائمی مانند خارش، قرمزی و تورم منجر شود.
• درد و ناراحتی: در برخی موارد، ممکن است پس از تزریق بی‌حس‌کننده موضعی، درد و ناراحتی در ناحیه تزریق ایجاد شود.
• سرگیجه و تهوع: برخی افراد ممکن است به بی‌حس‌کننده‌ها واکنش نشان دهند و دچار سرگیجه و تهوع شوند.
• اختلالات عصبی: اگر بی‌حس‌کننده به طور تصادفی به عصب تزریق شود، ممکن است مشکلات عصبی مانند سوزش یا بی‌حسی طولانی مدت رخ دهد.
• افت فشار خون: در موارد نادر، این بی‌حسی می‌تواند منجر به افت فشار خون شود.
• مشکلات قلبی: در برخی موارد، استفاده از بی‌حس‌کننده‌های موضعی می‌توانند باعث تپش قلب یا سایر مشکلات قلبی شوند.
• عفونت: هر تزریقی می‌تواند خطر عفونت داشته باشد، بنابراین رعایت بهداشت مناسب در این موارد ضروری است.

انواع بی حسی موضعی

بی حسی موضعی بسته به محل و نوع پروسیجر می تواند به روش های مختلفی انجام شود. تزریق داروی بی حسی در بافت یا اطراف عصب، یکی از روش های رایج است. در برخی شرایط نیز از شکل های موضعی دارو مانند کرم، ژل، پماد یا اسپری استفاده می شود.

بی حسی تزریقی

در این روش، داروی بی حسی در محل مورد نظر یا در نزدیکی عصب تزریق می شود تا انتقال پیام درد از آن ناحیه به مغز موقتا متوقف شود. این روش در بسیاری از اقدامات پزشکی و دندانپزشکی و جراحی های کوچک کاربرد دارد.

ژل و پماد بی حسی موضعی

ژل یا پماد بی حسی می تواند برای بی حس کردن سطح پوست یا برخی بافت های مخاطی استفاده شود. نوع دارو و محل مصرف آن باید متناسب با کاربرد مورد نظر باشد و نباید هر محصول بی حسی را برای هر ناحیه از بدن استفاده کرد.

اسپری بی حسی موضعی

اسپری های بی حسی برای بی حس کردن برخی نواحی پوست یا مخاط کاربرد دارند و ممکن است پیش از بعضی اقدامات پزشکی استفاده شوند. مقدار و نحوه مصرف این محصولات به نوع دارو و محل استفاده بستگی دارد.

داروهای بی حسی موضعی

داروهای مختلفی برای ایجاد بی حسی موضعی وجود دارند و انتخاب آنها به محل مورد نظر، نوع پروسیجر، مدت زمان مورد نیاز برای بی حسی و شرایط فرد بستگی دارد. برخی از داروهای رایج عبارتند از:

• لیدوکائین: یکی از رایج ترین داروهای بی حسی موضعی است که به شکل تزریقی و همچنین در برخی فرآورده های پوستی، ژل و اسپری استفاده می شود.
• آرتیکائین: بیشتر در دندانپزشکی برای بی حس کردن دندان و بافت های اطراف آن استفاده می شود و معمولا به صورت تزریقی کاربرد دارد.
• بوپیواکائین: یک بی حس کننده موضعی تزریقی با اثر نسبتا طولانی است که در برخی روش های بی حسی و بلوک های عصبی استفاده می شود.
• پریلوکائین: یک بی حس کننده موضعی است که در برخی فرآورده های موضعی و تزریقی، از جمله بعضی ترکیبات مورد استفاده در دندانپزشکی، کاربرد دارد.
• بنزوکائین: بیشتر در فرآورده های موضعی برای بی حس کردن سطح پوست یا برخی بافت های مخاطی استفاده می شود و ممکن است در محصولات مربوط به دردهای سطحی نیز وجود داشته باشد.
• تتراکائین: یک بی حس کننده موضعی است که در برخی کاربردهای تخصصی، از جمله بعضی اقدامات مربوط به چشم و مخاط، استفاده می شود.
• دیکلونین: یک بی حس کننده موضعی برای برخی بافت های مخاطی است و ممکن است در بعضی فرآورده های موضعی مورد استفاده قرار گیرد.

چه زمانی بعد از بی حسی موضعی باید به پزشک مراجعه کرد؟

بی حسی، گزگز یا کاهش حس در ناحیه درمان تا زمانی که اثر دارو از بین برود می تواند طبیعی باشد. با این حال، در موارد زیر باید با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:

• بی حسی یا ضعف ناحیه برای مدت غیرعادی ادامه پیدا کند یا بهبود نیابد.
• درد، تورم، قرمزی یا ترشح در محل تزریق ایجاد شود یا شدت آن افزایش پیدا کند.
• سرگیجه شدید، اختلال واضح در دید یا هوشیاری ایجاد شود.
• تپش قلب شدید یا علائم غیرعادی دیگری پس از تزریق ایجاد شود.
• تورم صورت یا گلو، تنگی نفس، مشکل در بلع یا علائم واکنش آلرژیک ایجاد شود.

تنگی نفس یا تورم صورت و گلو پس از مصرف دارو می تواند نشانه یک واکنش آلرژیک شدید باشد و به رسیدگی فوری نیاز دارد.

سخن پایانی 

بی حس کننده موضعی نقش مهمی در بسیاری از مراحل درمانی و جراحی مانند بخیه زدن در منزل و بیمارستان دارد. این روش به پزشکان امکان می‌دهد تا بدون ایجاد درد و ناراحتی برای بیمار، به انجام عملیات پیچیده بپردازند. 

این نوع بی‌حسی همچنین با کاهش نیاز به بی‌هوشی عمومی، خطرات و عوارض احتمالی را کاهش می‌دهد. به علاوه، بازیابی سریع‌تر بیمار پس از استفاده از بی‌حسی، یکی از مزایای اصلی این روش است. با این حال، انتخاب نوع مناسب بی‌حسی و تکنیک درست تزریق بسیار حیاتی است تا از بروز عوارض جانبی جلوگیری شود. برای تزریق این بی‌حسی پزشک نیاز به یک کمک دست دارد. پرستار بیمار کارهای ریز دکتر را انجام می‌دهد. 

مشاوره دقیق با پزشک و اطلاع کامل از وضعیت سلامت بیمار، نقش کلیدی در موفقیت این روش ایفا می‌کند. در نهایت، این بی‌حسی با فراهم کردن شرایطی ایمن و بدون درد، امکان اجرای بهتر و دقیق‌تر فرآیندهای درمانی و جراحی را فراهم می‌آورد و به بهبود کیفیت زندگی بیماران کمک می‌کند.

سوالات متداول