در مراقبتهای خانگی از بیماران دارای مشکلات تنفسی، تخلیه ترشحات راههای هوایی یا ساکشن ریه در منزل یکی از مهمترین اقدامات برای حفظ تنفس مؤثر و جلوگیری از عفونتهای ریوی محسوب میشود. ساکشن (مکش ترشحات) بهعنوان یک روش مؤثر برای پاکسازی مجاری تنفسی، نقش کلیدی در بهبود کیفیت زندگی بیماران ناتوان، دارای تراکئوستومی یا درگیر با بیماریهای تنفسی مزمن دارد. انجام صحیح و ایمن این فرآیند در خانه، نیازمند آگاهی علمی، تجهیزات مناسب و رعایت اصول پرستاری دقیق است.
ساکشن در منزل، برخلاف ظاهر سادهاش، اگر بدون شناخت کافی یا آموزش صحیح انجام شود میتواند منجر به آسیب بافتی، کماکسیژنی یا حتی عفونت شود. بنابراین شناخت اصول علمی این تکنیک، از جمله آناتومی مسیر تنفسی، زمانبندی صحیح، فشار مناسب دستگاه، و رعایت بهداشت، امری ضروری برای پرستار بیمار و مراقبان خانگی است. در این مقاله، با تکیه بر منابع معتبر فارسی و بینالمللی، گامبهگام به بررسی علمی و کاربردی ساکشن ریه در منزل میپردازیم.
ساکشن ریه چیست و چه اهدافی دارد؟
ساکشن (Suction) یا مکش، فرآیندی درمانی برای تخلیه ترشحات، خون یا مایعات اضافی از راههای تنفسی بیمار است که با ایجاد فشار منفی از طریق دستگاه مکش انجام میشود. این روش بهویژه برای بیمارانی که به دلایل مختلف، توانایی کافی برای سرفه مؤثر و تخلیه ترشحات را ندارند، کاربرد فراوان دارد. ساکشن میتواند از ناحیه دهان، بینی، حلق، نای و یا لوله تراکئوستومی انجام شود و باعث باز ماندن راه هوایی و تسهیل در تنفس میشود.
اهداف اصلی ساکشن، حفظ باز بودن مجاری تنفسی، جلوگیری از تجمع ترشحات که منجر به عفونت یا آتلکتازی (جمعشدگی ریه) میشود، و کمک به افزایش اکسیژناسیون در بدن بیمار در جهت پرستاری از بیماران تنفسی است. علاوه بر آن، این روش میتواند از خفگی ناشی از انسداد راههای هوایی پیشگیری کرده و تنفس بیمار را بهبود بخشد. ساکشن در منزل، در صورتی که طبق اصول علمی انجام شود، روشی ایمن و مؤثر برای مراقبت تنفسی بیماران مزمن یا ناتوان محسوب میشود.
اصول علمی قبل از انجام ساکشن ریه در منزل
پیش از انجام ساکشن ریه در منزل، آگاهی از ساختار آناتومیکی مسیرهای هوایی از جمله حفره دهان، حلق، نای و شاخههای برونشی بسیار ضروری است. پرستار یا مراقب باید توانایی شناسایی دقیق علائمی مانند افزایش خِرخِر تنفسی، کاهش سطح اکسیژن خون (SpO₂)، دشواری در تنفس یا عدم توانایی در تخلیه ترشحات را داشته باشد تا بتواند در زمان مناسب نسبت به انجام ساکشن اقدام کند. همچنین شناخت نحوه ورود ایمن کاتتر به راه هوایی، بدون آسیب به بافت یا تحریک بیش از حد، اهمیت ویژهای دارد.
از دیگر اصول مهم پیش از ساکشن، ارزیابی وضعیت عمومی بیمار از جمله سطح هوشیاری، توانایی سرفه، وضعیت تنفس و بررسی آلرژیهای احتمالی به تجهیزات یا مواد مصرفی است. اصولی که در مراقبت از بیمار ای سییو بیشتر مورد توجه خواهد بود. اطلاع دادن به بیمار در صورت هوشیار بودن، از نظر روانی کمک میکند تا بیمار همکاری بهتری داشته باشد و دچار استرس یا اضطراب نشود. انتخاب زمان مناسب، آمادهسازی تجهیزات استریل و اطمینان از عملکرد درست دستگاه مکش نیز در این مرحله ضرورت دارد.
تجهیزات مورد نیاز و تنظیم فشار
برای انجام ساکشن خانگی، تجهیزاتی مانند دستگاه ساکشن (پرتابل یا رومیزی)، کاتتر انعطافپذیر یا کانولا، شلنگهای رابط، دستکش استریل، ماسک، محافظ چشم، ظرف جمعآوری ترشحات و آب یا سرم استریل مورد نیاز است. دستگاههای خانگی باید دارای قابلیت تنظیم فشار، فیلتر مناسب و مخزن قابل تخلیه باشند. برخی از مدلها دارای باتری داخلی نیز هستند تا در صورت قطع برق، کارایی خود را حفظ کنند.
دستگاههای خانگی باید قابلیت تنظیم فشار دقیق داشته باشند، زیرا فشار مناسب برای تخلیه مؤثر ترشحات حیاتی است. برای بزرگسالان، فشار ساکشن در بزرگسالان معمولاً بین 100 تا 150 میلیمتر جیوه برای ساکشن دهانی و بین 80 تا 120 میلیمتر جیوه برای ساکشن تراشه یا نازوفارنژیال توصیه میشود. پیش از شروع ساکشن، عملکرد دستگاه با مکش مقدار کمی آب بررسی میشود تا اطمینان حاصل شود که فشار مناسب فراهم است.
خدمات ساکشن در منزل
در آغاز فرآیند ساکشن، بیمار باید در وضعیت نیمهنشسته (فالر) یا از پهلو قرار گیرد تا خطر آسپیراسیون کاهش یابد و دسترسی به راه هوایی آسانتر شود. این وضعیت، به ویژه برای بیمارانی که دچار ترشحات زیاد هستند، مناسب است و اصطلاحاً به آن ساکشن ریه از پهلو گفته میشود. سپس مراقب باید علائم حیاتی بیمار مانند ضربان قلب، میزان اشباع اکسیژن و وضعیت تنفس را بررسی کند و به بیمار (در صورت هوشیاری) توضیح دهد که چه اقداماتی انجام خواهد شد.
پس از آمادهسازی، تجهیزات باید بهصورت استریل آماده و دستگاه روشن شود. کاتتر یا کانولا ابتدا بدون فشار منفی وارد میشود، سپس هنگام خروج، مکش فعال میگردد. مدت هر بار مکش نباید از ۱۰ تا ۱۵ ثانیه بیشتر باشد. پس از هر بار، باید چند ثانیه صبر کرد تا بیمار اکسیژن کافی دریافت کند. پس از اتمام ساکشن، ترشحات مشاهده و ثبت میشود، وضعیت تنفسی بیمار مجدداً ارزیابی شده و تجهیزات ضدعفونی یا دور ریخته میشوند.
در سایت my.clevelandclinic میخوانیم:
ساکشن ریه در منزل نباید زیاد طول بکشد. اما واقعاً به سطح راحتی شما و تعداد دفعاتی که برای خلاص شدن از شر تمام مخاط نیاز به ساکشن دارید، بستگی دارد. شما باید به طور معمول تراکئوستومی خود را دو بار در روز ساکشن کنید – یک بار صبح که از خواب بیدار میشوید و بار دیگر قبل از خواب در شب. همچنین باید قبل از غذا خوردن و بعد از هرگونه درمان تنفسی که دریافت میکنید، ساکشن تراکئوستومی انجام دهید.
بهداشت و ایمنی
در حین انجام ساکشن، رعایت اصول بهداشتی از اهمیت بالایی برخوردار است، چرا که خطر انتقال عفونت برای بیمار و مراقب وجود دارد. استفاده از دستکش یکبار مصرف، ماسک و محافظ چشم، اولین قدمهای جلوگیری از انتقال آلودگی است. دستگاه ساکشن نیز باید در محیطی تمیز نگهداری شود و مخزن جمعآوری ترشحات بلافاصله پس از استفاده تخلیه و شسته شود.
تجهیزات ساکشن مانند کاتترها و شلنگها باید طبق دستورالعمل بهداشتی تمیز یا تعویض شوند. اگر از لوازم یکبار مصرف استفاده میشود، باید در کیسههای زباله مخصوص زبالههای عفونی دفع گردند. همچنین دستگاه باید بهطور منظم از نظر عملکرد، فیلترها و تنظیم فشار بررسی شود تا در مواقع اضطراری آماده باشد. این موارد از بروز عفونت و انتقال آلودگی بین بیماران یا افراد خانواده جلوگیری میکند.
نکات کلیدی برای مراقبان خانگی
برای انجام موفق ساکشن در منزل، مراقب یا پرستار خانگی باید آموزشهای لازم را از متخصص دریافت کرده و با کارکرد دستگاه آشنا باشد. شناخت زمان مناسب برای انجام ساکشن، تشخیص علائم خطر مانند افزایش ترشحات، خِرخِر صداها، کبودی لبها یا افت ناگهانی اشباع اکسیژن، از مهارتهایی است که مراقبان باید به آنها مسلط باشند. آموزش و تمرینهای اولیه بهتر است زیر نظر یک پرستار مجرب انجام شود.
همچنین مراقب باید پس از هر بار ساکشن، گزارش دقیق و منظمی از وضعیت بیمار ثبت کند. این گزارش میتواند شامل میزان و رنگ ترشحات، دفعات ساکشن، واکنش بیمار، و هرگونه تغییر در علائم حیاتی باشد. این اطلاعات در ادامه درمان و ارزیابی وضعیت بیمار توسط پزشک معالج بسیار کمککننده خواهد بود. در صورت مشاهده علائم غیرطبیعی مانند وجود خون در ترشحات یا تشنج، باید فوراً با پزشک تماس گرفته شود.
انتخاب دستگاه ساکشن خانگی مناسب
انتخاب دستگاه ساکشن خانگی باید با دقت انجام شود، زیرا کارایی و ایمنی بیمار به آن وابسته است. دستگاههای پرتابل برای استفاده در خانه بسیار مناسب هستند، چون سبک، کمصدا و قابل حمل بوده و برخی از آنها دارای باتری اضطراری برای قطع برق هستند. از جمله ویژگیهای مهم دستگاه ساکشن ریه در منزل، قابلیت تنظیم دقیق فشار، وجود فیلترهای آنتیباکتریال، سیستم هشدار پر شدن مخزن و قطعات قابل شستوشو است.
مراقبان باید هنگام خرید، به برند، گارانتی، خدمات پس از فروش، و راهنمای استفاده فارسی توجه کنند. دستگاه باید از شرکتهای دارای مجوز وزارت بهداشت تهیه شود و دارای استاندارد ایمنی باشد. همچنین وجود لوازم یدکی در بازار، امکان تعویض فیلتر یا باتری و پشتیبانی فنی نیز از جمله فاکتورهای کلیدی در انتخاب یک دستگاه مناسب برای مصرف خانگی است.
ساکشن ریه در منزل تهران و کرج – توسط پرستاران مرکز سلامت اول
در مرکز سلامت اول، خدمات ساکشن در منزل با بهرهگیری از پرستاران حرفهای و آموزشدیده ارائه میشود. تمامی پرستاران این مرکز، در کنار مراقبتهای عمومی و تخصصی، به مهارت کامل در انجام ساکشن خانگی مجهز هستند و این اقدام را طبق اصول علمی، بهصورت ایمن و دقیق انجام میدهند. ساکشن ریه در منزل، روشی مؤثر برای پاکسازی راههای هوایی، پیشگیری از خفگی و عفونت، و بهبود اکسیژنرسانی به بیماران تنفسی یا ناتوان است که میتواند کیفیت زندگی بیمار را بهطور چشمگیری بهبود بخشد.
پرستاران سلامت اول با آگاهی کامل از فرآیند آمادهسازی، انتخاب دستگاه مناسب، رعایت نکات بهداشتی و ارزیابی مداوم وضعیت بیمار، خدمات ساکشن ریه در منزل را با بالاترین استاندارد حرفهای در منزل انجام میدهند. این خدمات، مخصوصاً برای بیماران دارای تراکئوستومی، ترشحات مزمن یا مشکلات ریوی، بسیار حیاتی است. با اعتماد به تیم حرفهای ما در تهران و کرج، میتوانید از مراقبتی ایمن، تخصصی و مطابق با پروتکلهای درمانی بهرهمند شوید.
سوالات متداول
چند بار در روز باید ساکشن ریه در منزل انجام شود؟
ساکشن ریه در منزل بستگی به میزان ترشحات بیمار دارد؛ معمولاً بین ۱ تا ۳ بار در روز یا هر زمان که علائم انسداد تنفسی مشاهده شود.
فشار مناسب دستگاه ساکشن خانگی چقدر است؟
برای بزرگسالان بین 100 تا 150 میلیمتر جیوه و برای تراکئال 80 تا 120 میلیمتر جیوه توصیه میشود.
آیا ساکشن برای بیمار دردناک است؟
ساکشن ریه در منزل اگر بهدرستی و با فشار مناسب انجام شود، معمولاً فقط احساس ناراحتی موقتی ایجاد میکند، نه درد شدید.
ساکشن ریه برای چیست؟
ساکشن ریه برای تخلیه ترشحات اضافی، خون یا مخاط از راههای هوایی به کار میرود. این کار باعث میشود اکسیژنرسانی بهتر انجام شود و تنفس راحتتر گردد.
ساکشن ریه چگونه انجام میشود؟
برای انجام ساکشن، لولهای باریک به دستگاه متصل و از طریق دهان یا بینی وارد نای میشود. سپس با ایجاد فشار منفی، ترشحات به بیرون کشیده میشوند.
ساکشن ریه چیه؟
ساکشن ریه یک روش درمانی یا مراقبتی است که با دستگاه مخصوص، راههای تنفسی بیمار از ترشحات پاک میشود. این کار بیشتر در بخشهای مراقبت ویژه یا برای بیماران ناتوان در تخلیه ترشحات استفاده میشود.
