تشنج کودکان و نوزادان (Seizure in Children and Infants) یکی از ترسناکترین تجربهها برای والدین است؛ اتفاقی ناگهانی که میتواند با حرکات غیرطبیعی، بیهوشی یا تغییر در تنفس کودک همراه باشد. بسیاری از خانوادهها در مواجهه با اولین تشنج دچار اضطراب شدید میشوند و بلافاصله این سؤال برایشان ایجاد میشود که آیا کودکشان به بیماری جدی مبتلا شده است یا خیر.
واقعیت این است که تشنج کودکان و نوزادان همیشه نشانه یک بیماری جدی یا صرع نیست و در بسیاری از موارد، بهویژه در سنین پایین، بهدلیل عواملی مانند تب بالا، عفونت یا اختلالات موقتی بدن رخ میدهد و با درمان علت زمینهای، تکرار نمیشود. با این حال، تشنجهای طولانی، مکرر یا بدون علت مشخص نیاز به بررسی تخصصی دارند، زیرا میتوانند نشانه یک مشکل عصبی مهم باشند. تشخیص بهموقع، اقدام صحیح هنگام تشنج و پیگیری درمان، نقش تعیینکنندهای در جلوگیری از عوارض و حفظ سلامت کودک دارد و در این مسیر، بهرهگیری از خدمات پرستاری از کودک در منزل میتواند با پایش مستمر وضعیت کودک، اجرای دقیق توصیههای درمانی و کاهش استرس خانواده، نقش مؤثری در بهبود روند مراقبت ایفا کند.
تفاوت تشنج و صرع در کودکان و نوزادان چیست؟
همانطور که اینفوگرافیک بالا نشان میدهد، تشنج و صرع هر دو با اختلال در فعالیت الکتریکی مغز مرتبط هستند، اما با هم تفاوتهای مهمی دارند که والدین باید بدانند. تشنج (Seizure) یک رویداد ناگهانی و موقتی است که معمولاً به دلیل عواملی مانند تب بالا، عفونت، کمبود قند یا ضربه موقت مغزی رخ میدهد. اغلب این تشنجها تنها یک بار اتفاق میافتند و پس از درمان علت زمینهای، کودک به حالت طبیعی بازمیگردد.
در مقابل، بیماری صرع (Epilepsy) در کودکان یک بیماری مزمن عصبی است که با تشنجهای مکرر و بدون علت تحریککننده مشخص مشخص میشود. کودک مبتلا به صرع نیازمند پیگیری منظم پزشکی، دارودرمانی و مدیریت سبک زندگی است تا کنترل تشنجها ممکن شود و از عوارض جانبی جلوگیری شود.
پس نکته مهم در اینجا این است که تجربه یک تشنج همیشه به معنای صرع نیست. تشنجهای منفرد به ویژه در کودکان کوچک ممکن است هیچ بار بعدی نداشته باشند، اما تشنجهای طولانی، مکرر یا بدون علت مشخص نیازمند بررسی دقیق پزشکی هستند.
تشنج در کودکان چگونه است؟
تشنج در کودکان میتواند به شکلهای مختلفی ظاهر شود و شدت آن از خفیف تا شدید متغیر است. برخلاف تصور عمومی، تشنج همیشه با لرزش شدید همراه نیست و گاهی فقط بهصورت تغییر رفتار یا خیره شدن بروز میکند.
به نقل از سایت رسمی آکادمی پزشکان خانواده آمریکا ((AAFP) American Academy of Family Physicians)
تشنج در کودکان میتواند به شکلهای مختلفی ظاهر شود و همیشه با لرزش شدید همراه نیست. در بسیاری از موارد، کودک فقط برای چند ثانیه خیره میشود، حرکتش متوقف میشود یا رفتار متفاوتی نشان میدهد. تحقیقات نشان میدهد که حدود ۱۰ درصد از کودکان مبتلا به تشنج، این نوع تشنج بدون لرزش (absence seizure) را تجربه میکنند، در حالی که حدود ۴۰ درصد دچار تکانها و لرزش عضلات و حدود ۳۵ درصد دچار سفت شدن عضلات میشوند. شروع تشنج معمولاً ناگهانی است، مدت زمان آن کوتاه و بازگشت کودک به حالت طبیعی تدریجی است. پس از تشنج ممکن است کودک گیج یا خوابآلود شود. این نکات کمک میکند والدین و مراقبان سریعتر تشخیص دهند که کودک دچار تشنج شده و اقدامات لازم برای مراقبت و ایمنی او را انجام دهند.
ویژگیهای کلی تشنج در کودکان به شرح زیر است:
- شروع ناگهانی و بدون هشدار: تشنج معمولاً بدون هیچ نشانه قبلی رخ میدهد و والدین باید آماده باشند.
- مدت زمان کوتاه (چند ثانیه تا چند دقیقه): بیشتر تشنجها کوتاه هستند و به ندرت طولانی میشوند.
- بازگشت تدریجی کودک به حالت طبیعی: بعد از تشنج، کودک به آرامی به حالت عادی برمیگردد و ممکن است نیاز به حمایت داشته باشد.
- احتمال خوابآلودگی یا گیجی بعد از تشنج: کودک پس از تشنج ممکن است خسته، گیج یا کمحواس باشد و نیاز به آرامش دارد.
تشنج نوزاد گاهی بسیار ظریف هستند و تنها با حرکات کوچک چشم، دهان یا دستها دیده میشوند، بنابراین تشخیص آنها سختتر و نیازمند دقت بیشتر است.
انواع تشنج در کودکان
تشنج در کودکان میتواند از خفیف تا شدید متفاوت باشند و بسته به نوع، علائم متفاوتی نشان دهد. به طور کلی، تشنجها به دو دسته اصلی تقسیم میشوند: تشنجهای عمومی (Generalized Seizures) که کل مغز را درگیر میکنند و معمولاً با بیهوشی همراه هستند و تشنجهای کانونی یا جزئی (Focal/Partial Seizures) که فقط بخشی از مغز را درگیر میکنند و ممکن است کودک هوشیاری خود را حفظ کند. شناخت انواع تشنج و علائم هر کدام به والدین و مراقبان کمک میکند تا سریعتر تشخیص دهند و اقدامات لازم را انجام دهند.
علائم تشنج در کودکان
علائم تشنج بسته به نوع آن متفاوت است، اما شایعترین نشانهها شامل موارد زیر میشود:
علائم شایع تشنج در کودکان
- لرزش یا سفت شدن دست و پا: حرکات ناگهانی یا سفت شدن عضلات که قابل مشاهده است.
- خیره شدن ناگهانی و عدم پاسخ به صدا: کودک به طور موقت متوجه محیط اطراف نمیشود.
- چرخش غیرطبیعی چشمها: چشمها ممکن است به سمت بالا یا یک طرف بچرخند.
- قطع تنفس کوتاهمدت یا تغییر رنگ پوست: ممکن است کودک لحظاتی نفس نکشد یا رنگ پوستش کمی تغییر کند.
- بیهوشی یا افت سطح هوشیاری: کودک برای چند ثانیه تا دقیقه بیهوش یا کم هوش میشود.
علائم تشنج خفیف در کودکان
- پلک زدن مکرر: حرکات سریع و غیرعادی پلکها.
- حرکات ظریف دهان یا انگشتان: تکانهای کوچک و ظریف که گاهی نادیده گرفته میشوند.
- وقفه کوتاه در صحبت یا بازی: کودک برای چند ثانیه از فعالیت خود بازمیایستد یا متوقف میشود.
توجه داشته باشید که هر علامت غیرعادی که بهطور تکرارشونده دیده شود، نیاز به بررسی پزشکی دارد چون تشنجها در کودکان میتوانند خفیف یا ظریف باشند و گاهی به راحتی نادیده گرفته میشوند. بنابراین حتی علائمی که به نظر کوچک یا بیاهمیت میآیند مثل پلک زدن مکرر، توقف کوتاه در بازی یا حرکات جزئی دهان و انگشتان ممکن است نشانه تشنج خفیف یا نوعی صرع باشند.
روش های تشخیص تشنج در کودکان
تشخیص دقیق تشنج در کودکان فقط بر اساس مشاهده ظاهری کافی نیست، زیرا بسیاری از تشنجها ممکن است خفیف یا ظریف باشند و با رفتار طبیعی کودک اشتباه گرفته شوند. برای تشخیص صحیح، پزشک معمولاً از ترکیبی از روشهای زیر استفاده میکند:
- شرح حال دقیق والدین: ثبت زمان شروع، مدت، نوع حرکات و هر علامت همراه (مثل تغییر رنگ پوست یا توقف تنفس) کمک زیادی به تعیین نوع تشنج میکند.
- معاینه عصبی: بررسی عملکرد مغز و سیستم عصبی کودک برای شناسایی هرگونه نقص یا ناهنجاری.
- نوار مغز (EEG): ثبت فعالیت الکتریکی مغز برای تشخیص الگوهای تشنج و تعیین نوع آن.
- تصویربرداری مغزی (MRI یا CT): در صورت شک به وجود ضایعه مغزی، خونریزی یا ناهنجاریهای ساختاری.
- آزمایشهای خون: بررسی قند خون، الکترولیتها و نشانههای عفونت که میتوانند محرک تشنج باشند.
- فیلمبرداری از تشنج: اگر امکانپذیر باشد، ضبط ویدئو از حمله تشنج بدون دخالت، میتواند پزشک را در تشخیص دقیق نوع تشنج و شدت آن یاری دهد.
ارائه جزئیات دقیق به پزشک، حتی حرکات کوتاه یا ظریف کودک، به تشخیص سریعتر و انتخاب درمان مناسب کمک میکند و از عوارض احتمالی جلوگیری میکند.
راههای درمان تشنج در کودکان
درمان تشنج در کودکان به علت، نوع و دفعات بروز آن بستگی دارد و برای همه کودکان یکسان نیست. پزشک با توجه به شرایط کودک، مناسبترین روش درمان را انتخاب میکند.
درمانهای رایج شامل موارد زیر است:
- کنترل تب: استفاده از داروهای تببر برای کاهش تشنج ناشی از تب.
- درمان عفونتهای زمینهای: شناسایی و درمان عفونتها که میتوانند محرک تشنج باشند.
- داروهای ضدتشنج: در صورت نیاز، برای جلوگیری از بروز تشنجهای مکرر تجویز میشوند.
- اصلاح کمبودهای متابولیک: مانند تنظیم قند خون، کلسیم یا سایر الکترولیتها که نقش مهمی در ایجاد تشنج دارند.
اقدامات فوری هنگام تشنج:
- کودک را به پهلو بخوابانید تا تنفس راحتتر شود و خطر خفگی کاهش یابد.
- از قرار دادن هر چیزی داخل دهان خودداری کنید؛ این کار میتواند خطرناک باشد.
- زمان شروع و پایان تشنج را ثبت کنید تا پزشک بتواند شدت و نوع آن را بهتر بررسی کند.
- اگر تشنج بیش از ۵ دقیقه طول کشید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.راههای درمان تشنج در کودکان
درمان تشنج در کودکان به علت، نوع و دفعات بروز آن بستگی دارد و برای همه کودکان یکسان نیست. پزشک با توجه به شرایط کودک، مناسبترین روش درمان را انتخاب میکند، که ممکن است شامل کنترل تب، داروهای ضدتشنج یا اصلاح کمبودهای متابولیک باشد. در این میان، نقش پرستار بیمار تشنجی بسیار مهم است، زیرا پرستار با پایش دقیق وضعیت کودک، ثبت زمان و علائم تشنج، و اطمینان از مصرف منظم داروها به روند درمان کمک میکند و خطر عوارض را کاهش میدهد. همکاری والدین با پرستار بیمار تشنجی میتواند آرامش خانواده را افزایش داده و کیفیت مراقبت از کودک را بهبود بخشد.
انواع تشنج کودکان و نوزادان
تشنج در کودکان و نوزادان میتواند به شکلها و شدتهای مختلف ظاهر شود و همیشه با لرزشهای شدید همراه نیست. برخی تشنجها خفیف و کوتاه هستند و ممکن است تنها با توقف کوتاه در حرکت، پلک زدن مکرر یا تغییر رفتار دیده شوند، در حالی که برخی دیگر با سفت شدن یا تکانهای شدید عضلات همراه هستند. تشنجها بسته به ناحیه مغز که درگیر میشود و شدت فعالیت الکتریکی مغز، به دستههای مختلفی تقسیم میشوند و هر نوع علائم و نحوه درمان خاص خود را دارد. شناخت انواع تشنج و ویژگیهای هر نوع، کمک میکند والدین و مراقبان سریعتر علائم را تشخیص دهند و اقدامات مناسب برای مراقبت و پیشگیری از عوارض را انجام دهند.
شایعترین انواع تشنج در کودکان ونوزادان:
- تشنج تبدار
- تشنج تونیک-کلونیک (سفتی و لرزش)
- تشنج غیابی (خیره شدن کوتاه)
- تشنج فوکال (موضعی)
- تشنج نوزادی
در جدول زیر، تفاوت مهمترین انواع تشنج کودکان از نظر علت، مدت و خطر بررسی شده است:
| نوع تشنج | علت شایع | مدت معمول | میزان خطر |
|---|---|---|---|
| تبدار | تب بالا | کمتر از ۵ دقیقه | کم |
| غیابی | اختلال الکتریکی مغز | چند ثانیه | کم |
| تونیک-کلونیک | عصبی یا متابولیک | ۱–۳ دقیقه | متوسط |
| فوکال | ناحیه خاص مغز | متغیر | متوسط |
| طولانی (استاتوس) | عصبی شدید | بیش از ۵ دقیقه | بالا |
عوارض بعد از تشنج در کودکان
بیشتر کودکان پس از تشنج به طور کامل بهبود مییابند و هیچ آسیب طولانیمدتی نمیبینند، اما برخی عوارض موقتی یا گذرا ممکن است ظاهر شود. شدت و نوع عوارض بستگی به طول مدت تشنج و نوع آن دارد.
عوارض شایع و موقتی:
- خوابآلودگی: کودک پس از تشنج ممکن است نیاز به استراحت بیشتری داشته باشد.
- گیجی یا سردرگمی: کودک ممکن است برای چند دقیقه جهت و محیط اطراف را به درستی تشخیص ندهد.
- سردرد: احساس درد یا فشار در سر، به ویژه پس از تشنجهای طولانی.
- ضعف موقت عضلات: برخی کودکان پس از تشنج دچار ضعف یا ناتوانی موقت در یک یا چند عضله میشوند.
عوارض کمتر شایع و شدید (در موارد تشنج طولانی یا مکرر):
- آسیب مغزی: در تشنجهای طولانی یا شدید، احتمال آسیب به سلولهای مغزی وجود دارد.
- اختلال یادگیری: برخی کودکان ممکن است پس از تشنجهای مکرر با مشکلات تمرکز یا یادگیری مواجه شوند.
- مشکلات رفتاری: تحریکپذیری، اضطراب یا تغییرات خلقی موقت ممکن است بعد از تشنج مشاهده شود.
اکثر این عوارض موقتی هستند و با مراقبت مناسب و پیگیری پزشکی برطرف میشوند، اما تشنجهای طولانی یا مکرر نیاز به ارزیابی تخصصی دارند تا از بروز عوارض طولانیمدت جلوگیری شود.
جلوگیری از تشنج در کودکان
همه تشنجها قابل پیشگیری نیستند، اما با رعایت برخی نکات میتوان خطر بروز آنها را کاهش داد و از عوارض احتمالی جلوگیری کرد. رعایت این اقدامات به ویژه در کودکانی که سابقه تشنج دارند اهمیت بالایی دارد.
راهکارهای پیشگیرانه شامل:
- کنترل سریع تب: تب بالا میتواند محرک تشنج در کودکان باشد، بنابراین استفاده به موقع از داروهای تببر و کاهش تب مهم است.
- مراجعه به پزشک در صورت عفونت: درمان سریع عفونتها، از جمله عفونتهای گوش، گلو یا دستگاه ادراری، میتواند خطر تشنج ناشی از عفونت را کاهش دهد.
- مصرف منظم داروهای تجویز شده: در کودکانی که داروهای ضدتشنج مصرف میکنند، رعایت دقیق زمان و دوز دارو برای پیشگیری از حملات بسیار مهم است.
- خواب کافی و منظم کودک: کمبود خواب و خستگی میتواند احتمال بروز تشنج را افزایش دهد، بنابراین برنامه خواب منظم توصیه میشود.
- جلوگیری از ضربه به سر: استفاده از وسایل ایمنی در بازی، دوچرخهسواری و ورزشها، و مراقبت در محیط خانه و مدرسه، به کاهش خطر آسیب سر و تشنج کمک میکند.
- تغذیه مناسب و مراقبتهای عمومی: حفظ سطح قند و الکترولیتها، مصرف مایعات کافی و رعایت سبک زندگی سالم میتواند نقش پیشگیرانه داشته باشد.
نتیجهگیری
تشنج کودکان و نوزادان اگرچه تجربهای نگرانکننده است، اما در بسیاری از موارد قابلکنترل و بدون عارضه دائمی میباشد. شناخت تفاوت تشنج و صرع، توجه به علائم هشداردهنده و اقدام صحیح والدین نقش کلیدی در حفظ سلامت کودک دارد. پیگیری پزشکی منظم و مراقبت اصولی میتواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند.
در کودکانی که نیاز به مراقبت ویژه دارند، استفاده از خدمات پرستاری از کودک در منزل میتواند به پایش دقیقتر وضعیت کودک، مصرف منظم داروها و کاهش استرس خانواده کمک قابلتوجهی کند و کیفیت مراقبت از کودک را بهطور چشمگیری افزایش دهد. موسسه پرستاری سلامت اول با ارائه خدمات پرستار کودک در کلیه مناطق تهران و پرستار کودک در کرج همواره کنار خانوادههاست تا با تیم حرفهای و آموزشدیده خود، بهترین مراقبتهای تخصصی و انسانی را برای کودک شما فراهم کند. این خدمات شامل مراقبت روزانه، پایش وضعیت سلامتی، همراهی در مصرف داروها و آموزش والدین است تا والدین با آرامش خاطر، از سلامت و رفاه کودک خود مطمئن باشند.
سوالات متداول
آیا نوزاد در خواب تشنج میکند؟
بله، تشنج میتواند در خواب هم رخ دهد. حرکات غیرطبیعی، پرش ناگهانی اندامها یا قطع تنفس کوتاهمدت از نشانههای هشداردهنده هستند.
هنگام تشنج نوزاد چه کارهایی باید انجام دهیم؟
نوزاد را به پهلو بخوابانید، دهانش را خالی نگه دارید و از گرفتن دستوپا خودداری کنید. اگر تشنج بیش از ۵ دقیقه طول کشید فوراً اورژانس خبر کنید.
تشنج ناشی از تب در کودکان چگونه است؟
معمولاً با بالا رفتن سریع دمای بدن رخ میدهد و بهصورت لرزش یا سفتی بدن دیده میشود. اغلب خوشخیم است اما نیاز به بررسی پزشکی دارد.
آیا تشنج در نوزادان باعث مرگ میشود؟
در اغلب موارد خیر، بهویژه تشنج تبدار ساده. اما تشنجهای طولانی، مکرر یا همراه با بیماری زمینهای میتوانند خطرناک باشند.
علائم تشنج کودکان بر اثر تب چیست؟
سفت شدن بدن، لرزش دستوپا، چرخش چشمها و بیهوشی کوتاهمدت از علائم شایع تشنج تبدار هستند.
علائم تشنج خفیف در کودکان چیست؟
خیره شدن ناگهانی، پلک زدن مکرر، حرکات غیرارادی ظریف یا عدم پاسخ کوتاهمدت به صدا از نشانههای تشنج خفیف است.
علائم تشنج نوزاد چیست؟
پرشهای مکرر، حرکات ریتمیک غیرطبیعی، تغییر رنگ پوست یا مکث در تنفس میتواند نشانه تشنج در نوزاد باشد.
بدترین نوع تشنج در کودکان کدام است؟
تشنجهای طولانیتر از ۵ دقیقه یا تشنجهایی که پشتسرهم رخ میدهند (استاتوس اپیلپتیکوس) خطرناکترین نوع هستند.
اولین تشنج در کودکان چگونه ظاهر میشود؟
اغلب ناگهانی و همراه با سفتی بدن، لرزش یا بیهوشی کوتاهمدت است. اولین تشنج همیشه باید توسط پزشک بررسی شود.
آیا تشنج خفیف نوزاد خطرناک است؟
تشنجهای خفیف معمولاً خطر فوری ندارند، اما میتوانند نشانه یک مشکل زمینهای باشند و نیاز به ارزیابی دارند.
علائم تشنج کودکان در خواب چیست؟
پرش ناگهانی، دندانقروچه، تعریق شدید، جیغ ناگهانی یا بیدار نشدن کودک پس از حرکات غیرعادی از علائم مهم هستند.
آیا هر تشنجی یعنی کودک صرع دارد؟
خیر، هر تشنجی به معنای ابتلای کودک به صرع نیست. بسیاری از تشنجها در کودکان بهصورت موقتی و بهعلت عواملی مانند تب بالا، عفونت، کمبود قند خون یا ضربه رخ میدهند و پس از برطرف شدن علت، تکرار نمیشوند؛ در حالیکه صرع فقط زمانی تشخیص داده میشود که تشنجها بهطور مکرر و بدون علت مشخص اتفاق بیفتند.
