هپاتیت به التهاب کبد اطلاق میشود که میتواند ناشی از طیف وسیعی از علل مانند الکل و بیماریهای خودایمنی باشد. با این حال، تمرکز اصلی بر هپاتیتهای ویروسی (A, B, C, D, E) است که شایعترین عامل این التهاب هستند. با توجه به تفاوتهای بنیادین این ویروسها در خطر مزمن شدن و دوره کمون، در این مقاله به بررسی تفصیلی علائم بالینی هر یک از انواع هپاتیت ویروسی میپردازیم تا خواننده بتواند تفاوتهای کلیدی در زمان ظهور و شدت علائم هپاتیت را درک کند و همچنین پرستاران بیمار مبتلا به هپاتیت بتوانند خدمات بهتری ارائه دهند.
علائم هپاتیت بعد از چند روز مشخص میشود؟ (دوره کمون)
ظهور علائم بالینی هپاتیت از زمان ورود ویروس به بدن، کاملاً متغیر بوده و به نوع ویروس بستگی دارد. این بازه زمانی که به عنوان دوره کمون (Incubation Period) شناخته میشود، نقش مهمی در تشخیص و ردیابی منبع عفونت دارد که با آزمایش هپاتیت در منزل می توان آن را تشخیص داد.
- هپاتیت A و E: این دو نوع که از طریق دهانی-مدفوعی منتقل میشوند، معمولاً کوتاهترین دوره کمون را دارند؛ بهطور متوسط ۱۵ تا ۵۰ روز برای هپاتیت A و ۱۵ تا ۶۰ روز برای هپاتیت E.
- هپاتیت B: دوره کمون این ویروس که از طریق خون و مایعات بدن منتقل میشود، طولانیتر است و بهطور متوسط ۶۰ تا ۱۵۰ روز طول میکشد تا علائم ظاهر شوند.
- هپاتیت C و D: این دو ویروس نیز دوره کمون طولانی دارند. هپاتیت C بهطور متوسط ۴۵ روز (با دامنهای تا ۱۸۰ روز) و هپاتیت D نیز ۳۵ تا ۱۸۰ روز پس از تماس اولیه، ممکن است علائم خود را نشان دهند.
باید توجه داشت که در بسیاری از موارد، به ویژه در هپاتیتهای B و C، فرد ممکن است کاملاً بدون علامت (Asymptomatic) باقی بماند، در حالی که ویروس در بدن فعال است.
در سایت my.clevelandclinic میخوانیم:
هپاتیت ویروسی: این شایعترین نوع هپاتیت است. انواع مختلفی از هپاتیت ویروسی وجود دارد. شایعترین آنها در ایالات متحده هپاتیت A، هپاتیت B و هپاتیت C هستند. هپاتیت D و هپاتیت E به اندازه هپاتیت E شایع نیستند.
هپاتیت سمی: این هپاتیتی است که میتوانید از قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی به آن مبتلا شوید. هپاتیت ناشی از الکل و هپاتیت ناشی از دارو انواع دیگری از هپاتیت سمی هستند. هپاتیت سمی میتواند حاد یا مزمن باشد.
هپاتیت خودایمنی: این هپاتیت مزمن نادر است. این اتفاق زمانی میافتد که سیستم ایمنی بدن شما به اشتباه به بافتهای کبد حمله میکند.
علائم هپاتیت حاد
بسیاری از انواع هپاتیت در فاز حاد (اولیه) علائم مشترکی را نشان میدهند که اغلب با یک بیماری ویروسی شبیه آنفولانزا اشتباه گرفته میشوند.
خستگی و ناخوشی عمومی
خستگی شدید یکی از شایعترین و زودرسترین علائم در فاز حاد هپاتیت است. این خستگی اغلب بهطور ناگهانی شروع میشود و با استراحت بهبود نمییابد. این حس ناشی از تلاش سیستم ایمنی برای مقابله با ویروس و همچنین اختلال در عملکرد متابولیک و نارسایی کبد است. در فرمهای مزمن هپاتیت B و C، خستگی مزمن میتواند سالها ادامه یابد و بهشدت بر زندگی افراد اثر بگذارد.
علائم هپاتیت گوارشی
اختلال در عملکرد کبد و تولید صفرا منجر به بروز علائم گوارشی میشود. تهوع، استفراغ و از دست دادن اشتها (Anorexia) در اغلب بیماران مبتلا به هپاتیت حاد، بهویژه هپاتیت A و E، مشاهده میشود. همچنین، برخی افراد ممکن است از دردهای مبهم یا شدید در ناحیه ربع فوقانی راست شکم، جایی که کبد قرار دارد، شکایت کنند.
زردی (Jaundice)
زردی یا یرقان که شامل زرد شدن پوست و سفیدی چشم (اسکلرا) است، اختصاصیترین علامت آسیب کبدی محسوب میشود. این علامت ناشی از تجمع بیلیروبین در خون است؛ مادهای که کبد آسیبدیده قادر به دفع مناسب آن نیست. زردی معمولاً پس از فروکش کردن علائم عمومی مانند تب و تهوع ظاهر میشود و نشاندهنده شروع فاز بهبود در هپاتیتهای حاد (مانند A) است، هرچند ممکن است تا چند هفته نیز ادامه یابد.
تغییر رنگ ادرار و مدفوع
همزمان با زردی، تغییرات محسوس در رنگ ادرار و مدفوع رخ میدهد. ادرار به دلیل دفع بیلیروبین اضافی، بسیار تیره (رنگ چای پررنگ یا کولا) میشود. در مقابل، مدفوع به دلیل عدم رسیدن صفرا به روده، که وظیفه رنگدهی به مدفوع را دارد، روشن یا خاکستری رنگ (مانند رنگ گِل) میشود.
علائم هپاتیت در آزمایش خون
تشخیص و پایش بیماری هپاتیت، چه در فاز حاد و چه در فرم مزمن، نیازمند ارزیابی دقیق نتایج آزمایش خون است. آسیب به سلولهای کبد، اختلال در تواناییهای ساخت و دفع کبد و وجود خود ویروس، همگی باعث تغییرات قابل اندازهگیری در فاکتورهای خونی میشوند. این آزمایشها نه تنها وجود التهاب را تأیید میکنند، بلکه به پزشکان کمک میکنند تا شدت آسیب را بسنجند و با استفاده از نشانگرهای ویروسی اختصاصی (مانند HBsAg یا HCV RNA)، نوع دقیق هپاتیت ویروسی را مشخص نمایند. جدول زیر، خلاصه مهمترین تغییراتی است که در آزمایشهای رایج عملکرد کبد (LFTs) در مواجهه با هپاتیت مشاهده میشود.
| آزمایش (نشانگر) | وضعیت در هپاتیت | اهمیت بالینی |
| ALT (آنزیم کبدی) | افزایش شدید (بسیار بالاتر از حد نرمال) | نشاندهنده آسیب یا التهاب حاد سلولهای کبد است. |
| AST (آنزیم کبدی) | افزایش شدید | نشاندهنده آسیب کبدی؛ معمولاً همراه با ALT افزایش مییابد. |
| بیلیروبین کل | افزایش سطح | ناتوانی کبد در دفع بیلیروبین؛ عامل اصلی زردی (یرقان). |
| آلبومین (پروتئین کبد) | کاهش سطح (در مراحل مزمن) | نشاندهنده اختلال در توانایی کبد برای ساخت پروتئینها. |
| PT / INR (فاکتورهای انعقادی) | افزایش زمان (افزایش INR) | نشاندهنده کاهش ساخت عوامل انعقادی و اختلال در عملکرد حیاتی کبد. |
| نشانگرهای ویروسی (مانند HBsAg یا HCV RNA) | مثبت شدن | تشخیص نوع خاص هپاتیت ویروسی و تعیین عفونت فعال. |
علائم بر اساس نوع هپاتیت در مردان و زنان
در این بخش، علائم و روند بیماری هر یک از انواع هپاتیت به صورت تفکیک شده بررسی میشود.
علائم هپاتیت A (Hepatitis A)
هپاتیت A عمدتاً در بزرگسالان علامتدار است و بیماری معمولاً یک دوره حاد را طی کرده و به طور کامل رفع میشود. در کودکان زیر ۶ سال، عفونت اغلب بدون علامت است. علائم در فرم حاد، پس از دوره کمون کوتاه، معمولاً برای ۱ تا ۲ هفته شدید هستند و بهطور کامل برطرف میشوند. از ویژگیهای مهم هپاتیت A این است که هرگز منجر به عفونت مزمن نمیشود و پس از یک بار ابتلا، فرد در برابر آن ایمن میشود.
علائم هپاتیت B (Hepatitis B)
پیامد و علائم هپاتیت B به سن فرد در هنگام ابتلا بستگی دارد و باید بین فرم حاد و مزمن تمایز قائل شد.
نشانه های هپاتیت B حاد
در فرم حاد، علائم عمومی (تب، خستگی، زردی) در ۷۰٪ موارد ظاهر میشوند. با این حال، در بزرگسالان سالم، سیستم ایمنی معمولاً طی چند هفته تا چند ماه ویروس را پاکسازی کرده و بیماری خود به خود بهبود مییابد. در این حالت، علائم ناشی از پاسخ شدید ایمنی بدن به ویروس است و نه لزوماً آسیب مستقیم ویروس.
علائم هپاتیت B مزمن
خطر اصلی هپاتیت B، مزمن شدن است که در نوزادان آلوده (۹۰٪) و در بزرگسالان آلوده (زیر ۱۰٪) رخ میدهد. افراد مبتلا به فرم مزمن اغلب برای سالها کاملاً بدون علامت هستند، اما ویروس بهصورت خاموش در حال آسیب رساندن به کبد است. شایعترین علامت در فرم مزمن فعال، خستگی مداوم و شدید است که با گذشت زمان تشدید میشود. نهایتاً، پیشرفت بیماری به سیروز (Cirrhosis) و کارسینوم سلولهای کبدی (HCC – سرطان کبد) منجر به ظهور علائم نارسایی کبد مانند آسیت (تجمع مایع در شکم)، آنسفالوپاتی کبدی (گیجی و خوابآلودگی) و خونریزی از واریسهای مری میشود.
علائم هپاتیت C
هپاتیت C به دلیل تمایل بالا به مزمن شدن (۷۵٪ تا ۸۵٪) و ماهیت بدون علامت بودن آن در مراحل اولیه، خطرناکترین نوع ویروسی از نظر پیشرفت خاموش به نارسایی کبد است.
هپاتیت C حاد
در فاز حاد هپاتیت سی، تقریباً ۸۰٪ موارد هیچ علامتی ندارند یا تنها یک خستگی خفیف و ناپایدار را تجربه میکنند. زردی و علائم شبه آنفولانزا در هپاتیت C حاد نسبتاً نادر است، که این امر تشخیص زودهنگام را دشوار میکند.
هپاتیت C مزمن
علائم در فرم مزمن بسیار مبهم هستند و ممکن است دههها پس از عفونت اولیه ظاهر شوند. خستگی و ضعف طولانیمدت یکی از بارزترین علائم است که حتی در غیاب سیروز نیز گزارش میشود. هپاتیت C همچنین با تظاهرات خارج کبدی همراه است، از جمله:
- درد مفاصل و عضلات
- مشکلات پوستی (مانند پورپورای کرایوگلوبولینمیک، یک واسکولیت التهابی)
- افسردگی و اختلالات شناختی که به “مه مغزی” (Brain Fog) معروف است.
این علائم بهطور تدریجی تشدید میشوند و در مراحل پایانی به علائم نارسایی کبد میپیوندند.
علائم هپاتیت B و C: تفاوتها بر اساس جنسیت
اگرچه ویروسهای هپاتیت بی و سی در مردان و زنان مکانیسم بیماریزایی مشابهی دارند، اما عوامل هورمونی، تفاوتهای ایمنی و عوامل سبک زندگی میتوانند بر نحوه بروز و پیشرفت علائم تأثیر بگذارند.
علائم هپاتیت B در مردان و علائم هپاتیت B در زنان در فاز حاد عمدتاً یکسان هستند (شامل خستگی و زردی، در صورت علامتدار بودن)، اما تمایل مردان به پیشرفت سریعتر فیبروز کبدی در فرم مزمن، یک نکته بالینی مهم است. به طور مشابه، بررسی علائم هپاتیت C در زنان و مردان نشان میدهد که در هر دو جنس، بیماری در مراحل اولیه اغلب خاموش است. با این حال، زنان ممکن است بیشتر از علائم خارج کبدی (مانند دردهای مفصلی) مرتبط با HCV شکایت کنند، در حالی که پس از یائسگی، سرعت آسیب کبدی در آنها میتواند افزایش یابد. جدول زیر به مقایسه این تفاوتهای ظریف در روند بیماری و علائم میپردازد.
| ویژگی | هپاتیت B (HBV) | هپاتیت C (HCV) |
| دوره حاد و اولیه | بیشتر بدون علامت (به خصوص در موارد مزمن شدن) | اغلب بدون علامت (تا ۸۰٪ موارد حاد) |
| علائم عمومی مشترک | خستگی، تب خفیف، تهوع، بیاشتهایی، زردی | خستگی مزمن، درد مفاصل خفیف، درد شکمی |
| علائم در مردان | * مزمن شدن: در بزرگسالان کمتر از ۱۰٪ مزمن میشود. * سیر پیشرفت: سرعت پیشرفت بیماری کبدی به سمت فیبروز/سیروز سریعتر گزارش شده است. | * علائم اولیه: اغلب خاموش هستند. * سیر پیشرفت: در برخی مطالعات، سرعت پیشرفت آسیب در مردان بیشتر است. |
| علائم در زنان | * مزمن شدن: مشابه مردان (کمتر از ۱۰٪). * علائم حاد: ممکن است خفیفتر باشد. | * خستگی مزمن: ممکن است شکایت شایعتری باشد. * تظاهرات خارج کبدی: مانند کرایوگلوبولینمی (التهاب عروق خونی)، ممکن است بیشتر دیده شود. |
| علائم خارج کبدی | نادر است. | شایعتر از HBV است: شامل درد مفاصل، مشکلات پوستی و مشکلات کلیوی. |
| علائم مراحل پیشرفته | آسیت (تجمع مایع در شکم)، آنسفالوپاتی (گیجی)، خونریزی، زردی شدید (مشترک در هر دو جنس) | آسیت، آنسفالوپاتی، خونریزی، و خطر سرطان کبد (HCC). |
علائم هپاتیت D (Hepatitis D)
هپاتیت D یک ویروس منحصر به فرد است؛ زیرا به تنهایی قادر به ایجاد عفونت نیست و برای تکثیر حتماً به کمک ویروس هپاتیت B (HBV) نیاز دارد. به همین دلیل، عفونت HDV فقط در افرادی رخ میدهد که قبلاً یا همزمان به هپاتیت B مبتلا شدهاند (یعنی HBsAg مثبت هستند).
کو-عفونت (Co-infection)
آلودگی همزمان به هر دو ویروس B و D. در این حالت، علائم شبیه یک هپاتیت حاد معمولی است، اما شدیدتر و ناگهانیتر از هپاتیت B تنها است. این نوع عفونت معمولاً خود به خود بهبود مییابد.
سوپر-عفونت (Super-infection)
آلودگی فردی که از قبل حامل مزمن هپاتیت B است، به ویروس هپاتیت دی. این حالت منجر به یک تشدید ناگهانی (Exacerbation) یا یک هپاتیت مزمن تهاجمی میشود. سوپر-عفونت D، احتمال تبدیل هپاتیت مزمن B به سیروز و سرطان کبد را بهطور قابل توجهی افزایش میدهد و بیماری با سرعت بیشتری پیشرفت میکند.
علائم هپاتیت E (Hepatitis E)
هپاتیت E در اغلب افراد سالم یک بیماری حاد و خود محدود شونده است و علائم آن بسیار شبیه به هپاتیت A است.
- زنان باردار: مهمترین خطر هپاتیت E، شدت آن در زنان باردار است، به ویژه در سه ماهه سوم بارداری. در این گروه، خطر نارسایی حاد کبد و مرگ و میر (تا ۲۰٪) به شکل چشمگیری افزایش مییابد.
- مزمن شدن نادر: در افراد با سیستم ایمنی طبیعی، بیماری خود به خود رفع میشود. با این حال، در افراد دارای ضعف ایمنی شدید (مانند گیرندگان پیوند یا بیماران HIV)، هپاتیت E میتواند به فرم مزمن تبدیل شود و به آسیب مداوم کبد منجر گردد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
از آنجایی که هپاتیتهای B و C اغلب بدون علامت هستند، غربالگری روتین در گروههای پرخطر اهمیت حیاتی دارد. با این حال، در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، مراجعه فوری به پزشک ضروری است:
- زردی ناگهانی و شدید.
- خستگی شدید همراه با علائم گوارشی شدید.
- گیجی، خوابآلودگی یا تغییرات شخصیتی (که میتواند نشانه آنسفالوپاتی کبدی باشد).
- تورم ناگهانی شکم یا پاها.
- خونریزی غیرعادی یا کبودی آسان.
نشانه های انواع هپاتیت را جدی بگیریم
علائم هپاتیتهای ویروسی دامنهای از عدم وجود علامت تا نارسایی شدید کبد را شامل میشوند. هپاتیتهای A و E اغلب حاد و خود محدود شونده هستند، در حالی که هپاتیتهای B و C تمایل بالایی به مزمن شدن و آسیب خاموش کبدی دارند. آگاهی از دوره کمون، شناسایی علائم فاز حاد (به ویژه زردی) و درک این نکته که عدم وجود علامت در هپاتیتهای B و C خطرناک است، برای تشخیص زودهنگام و پیشگیری از عواقب جدی بلندمدت، حیاتی است.
پرسش پرتکرار
آیا هپاتیت B مزمن همیشه علامت دارد؟
خیر. اغلب افراد مبتلا به هپاتیت B مزمن، سالها بدون علامت هستند، اما ویروس همچنان به کبد آسیب میزند.
نشانه اصلی افت ناگهانی قند خون (هیپوگلیسمی) چیست؟
تعریق ناگهانی، لرزش، تپش قلب، و گرسنگی شدید نشانههای اصلی هستند.
محدوده نرمال قند خون ناشتا برای بزرگسالان چقدر است؟
معمولاً بین ۷۰ تا ۱۰۰ میلیگرم در دسیلیتر (mg/dL) است.
برای پیشگیری از سنگ کلیه، چه کار کنم؟
نوشیدن آب کافی و کنترل مصرف نمک در رژیم غذایی، اقدامات کلیدی هستند.
