فوبیا چیست؛ معنی، علت و درمان انواع فوبیاهای عجیب

این مقاله در تاریخ 04-08-1405 توسط تیم پرستاری سلامت اول بازبینی و به‌روزرسانی شده است.

فوبیا چیست و چه تفاوتی با ترس معمولی دارد؟ فوبیا یا هراس مرضی نوعی ترس شدید و نامتناسب با خطر واقعی است که در مواجهه با یک شیء یا موقعیت خاص ایجاد می‌شود. ترس از ارتفاع، حیوانات، محیط‌های بسته یا پرواز از نمونه‌های شناخته‌شده فوبیا هستند. افراد مبتلا ممکن است هنگام روبه‌رو شدن با عامل ترس دچار اضطراب شدید، تپش قلب، تعریق یا احساس خفگی شوند و حتی برای جلوگیری از مواجهه با آن، فعالیت‌های روزمره خود را محدود کنند.

برای شناخت علت فوبیا چیست و چگونه می‌توان آن را درمان کرد، باید به عواملی مانند تجربه‌های ترسناک، زمینه ژنتیکی و رفتارهای آموخته‌شده توجه داشت. درمان فوبیا معمولا با روش‌های روان‌درمانی، به‌ویژه درمان شناختی رفتاری و مواجهه درمانی تدریجی انجام می‌شود و در بعضی اختلالات اضطرابی مرتبط، دارودرمانی نیز کاربرد دارد. در ادامه، معنی فوبیا، علائم، انواع فوبیاهای عجیب و روش‌های علمی درمان آن را بررسی می‌کنیم.

فوبیا چیست؟

فوبیا (Phobia) به معنی ترس شدید، پایدار و نامتناسب با خطر واقعی یک شیء یا موقعیت مشخص است. این ترس معمولا هنگام مواجهه با عامل ترس یا حتی فکر کردن به آن ایجاد می‌شود و ممکن است فرد را به اجتناب از موقعیت‌های عادی زندگی وادار کند. برخلاف ترس طبیعی که واکنشی محافظتی در برابر خطر است، فوبیا می‌تواند حتی در شرایط کم‌خطر نیز اضطراب قابل توجهی ایجاد کند و بر روابط اجتماعی، تحصیل یا فعالیت‌های شغلی تاثیر بگذارد.

برای پاسخ به این سؤال که معنی فوبیا چیست، باید توجه داشت که هر ترس شدیدی لزوما فوبیا محسوب نمی‌شود. زمانی که ترس برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، با خطر واقعی تناسب نداشته باشد و باعث ناراحتی قابل توجه یا اختلال در عملکرد روزانه شود، ممکن است تشخیص فوبیا مطرح شود. این اختلال می‌تواند در کودکان و بزرگسالان دیده شود و گاهی از دوران کودکی یا نوجوانی آغاز می‌شود.

از رایج‌ترین نمونه‌های فوبیای خاص می‌توان به ترس از ارتفاع، پرواز، خون، حیوانات و محیط‌های بسته اشاره کرد. شدت علائم در افراد مختلف متفاوت است و بعضی مبتلایان برای مدیریت اضطراب و انجام فعالیت‌های روزمره به حمایت اطرافیان نیاز دارند. در شرایطی که فرد به دلیل مشکلات جسمی یا روانی همراه، به مراقبت بیشتری احتیاج داشته باشد، استفاده از خدمات پرستار بیمار در کنار درمان تخصصی می‌تواند به خانواده کمک کند؛ البته مراقبت پرستاری جایگزین روان‌درمانی فوبیا نیست.

علت فوبیا چیست؟

علت فوبیا معمولا به ترکیبی از عوامل ژنتیکی، تجربه‌های ترسناک، رفتارهای آموخته شده و نحوه واکنش مغز به موقعیت‌های تهدیدکننده مربوط می‌شود. برخی افراد پس از تجربه اتفاقی ناخوشایند، مانند گیر افتادن در آسانسور، حمله یک حیوان یا قرار گرفتن در موقعیتی خطرناک، دچار ترس شدید و مداوم می‌شوند. با این حال، همه فوبیاها از یک تجربه آسیب‌زا ناشی نمی‌شوند و گاهی فرد بدون اینکه اتفاق مشخصی را به خاطر داشته باشد، نسبت به یک شیء یا موقعیت خاص ترس شدیدی پیدا می‌کند.

سابقه خانوادگی اختلالات اضطرابی نیز می‌تواند احتمال ابتلا به فوبیا را افزایش دهد. برای مثال، کودکی که واکنش ترس شدید والدین نسبت به حیوانات یا ارتفاع را مشاهده می‌کند، ممکن است این رفتار را یاد بگیرد. علاوه بر این، تفاوت‌های فردی در حساسیت به اضطراب و عملکرد بخش‌های مرتبط با پردازش ترس در مغز نیز می‌توانند نقش داشته باشند. بنابراین، برای تشخیص علت فوبیا چیست، نمی‌توان تنها به ژنتیک یا تجربه‌های دوران کودکی تکیه کرد و لازم است شرایط فرد به صورت کامل بررسی شود.

به نقل از www.mayoclinic.org:

هنوز چیزهای زیادی در مورد علت ایجاد فوبیای خاص شناخته نشده است. علل ممکن است شامل موارد زیر باشد:

تجربیات بد بسیاری از فوبیاها به دلیل یک تجربه بد یا حمله پانیک مربوط به یک شی یا موقعیت خاص شروع می شوند. گاهی اوقات حتی دیدن یا شنیدن یک تجربه بد می تواند برای شروع فوبیا کافی باشد.

ژنتیک یا رفتار آموخته شده ممکن است بین فوبیای خاص شما و فوبیا یا اضطراب والدینتان ارتباطی وجود داشته باشد. این می تواند به دلیل ترکیبی از ژنتیک و رفتارهای آموخته شده باشد.

عملکرد و ساختار مغز. کسانی که فوبیای خاص دارند، بخش‌های خاصی از مغز را تحریک می‌کنند، در حالی که فرد بدون این فوبیا، پاسخ یکسانی در مغز ندارد. همچنین، فردی که دارای فوبیای خاص است، می تواند ساختار مغزی متفاوتی نسبت به فرد بدون آن فوبیای خاص داشته باشد.

علائم فوبیا چیست؟

علائم فوبیا معمولا هنگام مواجهه با عامل ترس یا حتی فکر کردن به آن ظاهر می‌شوند. فرد مبتلا ممکن است در موقعیت‌هایی مانند قرار گرفتن در ارتفاع، دیدن حیوان خاص یا ورود به فضای بسته، اضطراب شدیدی تجربه کند. این اضطراب گاهی با واکنش‌های جسمی مانند تپش قلب، تعریق، لرزش و تنگی نفس همراه است. شدت نشانه‌ها در افراد مختلف متفاوت است و بعضی افراد حتی با تصور موقعیت ترسناک نیز دچار ناراحتی می‌شوند.

نشانه‌های فوبیا تنها به واکنش‌های جسمی محدود نیستند. بسیاری از مبتلایان تلاش می‌کنند از موقعیت‌هایی که باعث ترس آن‌ها می‌شوند دوری کنند و همین رفتار ممکن است به مرور فعالیت‌های روزمره، روابط اجتماعی یا عملکرد شغلی آن‌ها را محدود کند. شناخت علائم جسمی و رفتاری می‌تواند به تشخیص زودهنگام اختلال و انتخاب روش درمان مناسب کمک کند.

علائم جسمی فوبیا

• افزایش ضربان قلب و تپش قلب
• تنگی نفس یا احساس خفگی
• تعریق زیاد و لرزش بدن
• تهوع یا ناراحتی معده
• سرگیجه و احساس ضعف
• خشکی دهان
• درد یا احساس فشار در قفسه سینه

علائم روانی و رفتاری فوبیا

• ترس شدید و نامتناسب با خطر واقعی
• اضطراب هنگام فکر کردن به عامل ترس
• تلاش مداوم برای دوری از موقعیت ترسناک
• احساس از دست دادن کنترل هنگام مواجهه با عامل ترس
• نگرانی از روبه‌رو شدن دوباره با موقعیت ترسناک
• اختلال در فعالیت‌های روزمره، تحصیل یا روابط اجتماعی

البته وجود یک یا چند مورد از این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنای ابتلا به فوبیا نیست. برای تشخیص، متخصص سلامت روان باید شدت و مدت ترس، رفتارهای اجتنابی و میزان تاثیر آن بر زندگی فرد را بررسی کند. همچنین درد شدید قفسه سینه یا تنگی نفس جدید و غیرمعمول نباید بدون ارزیابی پزشکی به اضطراب نسبت داده شود.

جدول مقایسه علائم جسمی و روانی فوبیا 

انواع فوبیا

فوبیاها و اختلالات اضطرابی مرتبط با آن‌ها بر اساس نوع ترس و موقعیت‌هایی که باعث ایجاد اضطراب می‌شوند، به گروه‌های مختلفی تقسیم می‌شوند. فوبیای خاص، اختلال اضطراب اجتماعی و آگورافوبیا از مهم‌ترین این گروه‌ها هستند. تفاوت اصلی آن‌ها در عامل ایجاد ترس است؛ برای مثال، فردی ممکن است از ارتفاع بترسد، در حالی که فرد دیگری هنگام صحبت در جمع یا حضور در مکان‌های شلوغ دچار اضطراب شدید شود.

شناخت انواع فوبیا و درمان آن اهمیت زیادی دارد، زیرا روش درمان به نوع اختلال، شدت علائم و میزان تاثیر آن بر زندگی فرد بستگی دارد. اگرچه روان‌درمانی، به‌ویژه درمان شناختی رفتاری، در بسیاری از این اختلالات کاربرد دارد، برنامه درمان باید متناسب با شرایط هر فرد انتخاب شود.

فوبیا خاص یا ساده

فوبیای خاص (Specific Phobia) به ترس شدید و مداوم از یک شیء یا موقعیت مشخص گفته می‌شود. ترس از ارتفاع، پرواز، حیواناتی مانند عنکبوت و مار، تزریق آمپول، خون و فضاهای بسته از نمونه‌های رایج این نوع فوبیا هستند. فرد مبتلا ممکن است هنگام مواجهه با عامل ترس دچار تپش قلب، لرزش، تعریق یا اضطراب شدید شود و برای جلوگیری از این علائم، از موقعیت مورد نظر دوری کند.

فوبیای خاص ممکن است از دوران کودکی آغاز شود و عوامل ژنتیکی، تجربه‌های ناخوشایند و رفتارهای آموخته‌شده در شکل‌گیری آن نقش داشته باشند. با این حال، همیشه نمی‌توان علت مشخصی برای آن پیدا کرد. درمان مواجهه‌ای تدریجی، زیر نظر متخصص سلامت روان، یکی از روش‌های اصلی درمان این نوع فوبیا است.

فوبیای اجتماعی

فوبیای اجتماعی یا اختلال اضطراب اجتماعی (Social Anxiety Disorder) به ترس شدید و مداوم از موقعیت‌هایی گفته می‌شود که فرد احتمال می‌دهد دیگران او را قضاوت، ارزیابی یا تحقیر کنند. این اضطراب ممکن است هنگام صحبت در جمع، آشنایی با افراد جدید، شرکت در جلسات کاری یا حتی غذا خوردن در حضور دیگران ایجاد شود. برخلاف خجالتی بودن معمولی، اضطراب اجتماعی می‌تواند باعث اجتناب از موقعیت‌های روزمره و اختلال در روابط، تحصیل یا شغل شود.

افراد مبتلا ممکن است مدت‌ها پیش از حضور در یک موقعیت اجتماعی نگران باشند و هنگام مواجهه با آن، علائمی مانند تپش قلب، لرزش، سرخ شدن صورت یا مشکل در صحبت کردن را تجربه کنند. درمان شناختی رفتاری و در بعضی موارد داروهای تجویزشده توسط روانپزشک می‌توانند به کنترل علائم کمک کنند.

هراس از مکان‌های باز

هراس از مکان‌های باز یا اختلال آگورافوبیا (Agoraphobia) نوعی اختلال اضطرابی است که در آن فرد از قرار گرفتن در موقعیت‌هایی می‌ترسد که خروج از آن‌ها دشوار باشد یا در صورت بروز علائم اضطراب، دسترسی به کمک آسان نباشد. برخلاف نام این اختلال، آگورافوبیا فقط به ترس از فضای باز محدود نمی‌شود و ممکن است در وسایل نقلیه عمومی، مراکز خرید، صف‌های طولانی، مکان‌های شلوغ یا هنگام تنها بیرون رفتن از خانه نیز ظاهر شود.

فرد مبتلا ممکن است برای جلوگیری از اضطراب، از حضور در چنین مکان‌هایی خودداری کند یا تنها در صورت همراهی فردی مورد اعتماد از خانه خارج شود. آگورافوبیا گاهی با حملات پانیک همراه است، اما همه مبتلایان سابقه حمله پانیک ندارند. درمان شناختی رفتاری، مواجهه درمانی تدریجی و در بعضی موارد دارودرمانی از روش‌های مورد استفاده برای درمان این اختلال هستند.

فوبیاهای عجیب

فوبیا همیشه به ترس‌های شناخته‌شده‌ای مانند ارتفاع، تاریکی، حیوانات یا محیط‌های بسته محدود نمی‌شود. بعضی افراد از اشیا، رنگ‌ها، اعداد یا موقعیت‌هایی می‌ترسند که برای بیشتر مردم خطرناک به نظر نمی‌رسند. این ترس‌ها ممکن است در ظاهر غیرمعمول باشند، اما اگر شدید و مداوم شوند و زندگی روزمره فرد را مختل کنند، به بررسی تخصصی نیاز دارند.

در میان انواع فوبیا های عجیب، نام‌هایی مانند آبلوتوفوبیا، نوموفوبیا، گلوبوفوبیا و آریتموفوبیا بیشتر شناخته شده‌اند. البته همه این اصطلاحات تشخیص‌های مستقل روانپزشکی نیستند و صرف داشتن یک ترس غیرمعمول به معنای ابتلا به اختلال فوبیا نیست. در ادامه با چند نمونه از این ترس‌ها آشنا می‌شویم.

فوبیا عجیب آرکی‌بوتیروفوبیا

آرکی‌بوتیروفوبیا (Arachibutyrophobia) به ترس شدید از چسبیدن کره بادام زمینی به سقف دهان گفته می‌شود. فردی که چنین ترسی دارد، ممکن است از خوردن کره بادام زمینی یا خوراکی‌هایی با بافت چسبناک خودداری کند. این ترس در بعضی افراد با نگرانی از احساس خفگی یا دشواری در بلع همراه است. البته این اصطلاح بیشتر در فهرست ترس‌های نادر مطرح می‌شود و لزوما یک تشخیص مستقل پزشکی نیست.

نوموفوبیا عجیب

نوموفوبیا (Nomophobia) به اضطراب یا ناراحتی شدید هنگام نداشتن دسترسی به تلفن همراه گفته می‌شود. افراد ممکن است هنگام تمام شدن شارژ گوشی، قطع اینترنت یا فراموش کردن تلفن همراه دچار نگرانی شوند و مرتب گوشی خود را بررسی کنند.

نوموفوبیا در حال حاضر به عنوان یک اختلال مستقل در طبقه‌بندی‌های اصلی روانپزشکی شناخته نمی‌شود. بنابراین، احساس ناراحتی از نداشتن گوشی به‌تنهایی نشانه بیماری نیست؛ اما اگر این اضطراب باعث اختلال در خواب، کار یا روابط اجتماعی شود، بررسی آن توسط متخصص سلامت روان مفید خواهد بود.

آریتموفوبیا

آریتموفوبیا (Arithmophobia) به ترس شدید از اعداد یا انجام محاسبات عددی گفته می‌شود. فرد ممکن است هنگام مواجهه با مسائل ریاضی، اعداد خاص یا موقعیت‌های نیازمند محاسبه دچار اضطراب شود. در موارد شدید، این ترس می‌تواند انجام فعالیت‌هایی مانند حساب کردن هزینه‌ها یا انجام کارهای تحصیلی را دشوار کند.

البته اضطراب ریاضی همیشه به معنای فوبیای خاص نیست و برای تشخیص باید شدت ترس، رفتارهای اجتنابی و تاثیر آن بر زندگی فرد بررسی شود.

معنی فوبیا پلوتوفوبیا

پلوتوفوبیا (Plutophobia) اصطلاحی برای ترس شدید از پول یا ثروت است. این ترس ممکن است با نگرانی از مسئولیت‌های مالی، ثروتمند شدن یا پیامدهای داشتن پول ارتباط داشته باشد. در بعضی موارد، فرد ممکن است از موقعیت‌های مرتبط با مسائل مالی دوری کند.

با این حال، نگرانی درباره پول یا مشکلات اقتصادی لزوما فوبیا محسوب نمی‌شود. زمانی می‌توان احتمال وجود یک ترس بالینی را مطرح کرد که واکنش فرد شدید، مداوم و نامتناسب با شرایط واقعی باشد.

زانتوفوبیا

زانتوفوبیا (Xanthophobia) به ترس شدید از رنگ زرد گفته می‌شود. فرد ممکن است هنگام مشاهده اشیای زردرنگ یا قرار گرفتن در محیط‌هایی که این رنگ در آن‌ها غالب است، احساس اضطراب کند. شدت ترس در افراد مختلف متفاوت است و ممکن است با رفتارهای اجتنابی همراه باشد.

علت چنین ترسی همیشه مشخص نیست و گاهی تجربه‌های ناخوشایند یا ارتباط ذهنی یک رنگ با اتفاقی ترسناک می‌تواند در شکل‌گیری آن نقش داشته باشد.

آبلوتوفوبیا یعنی چه؟

آبلوتوفوبیا (Ablutophobia) به ترس شدید از حمام کردن، شستشوی بدن یا بعضی فعالیت‌های مرتبط با نظافت شخصی گفته می‌شود. فرد مبتلا ممکن است هنگام فکر کردن به حمام، ورود به حمام یا تماس با آب دچار اضطراب شود و از شستشوی بدن خودداری کند.

ترس از حمام در بزرگسالی نیز ممکن است اتفاق بیفتد و نباید آن را فقط مختص کودکان دانست. این ترس گاهی با تجربه‌های ناخوشایند گذشته ارتباط دارد، اما همیشه علت مشخصی برای آن پیدا نمی‌شود. همچنین خودداری از حمام ممکن است دلایل دیگری مانند افسردگی، مشکلات حسی یا محدودیت‌های جسمی داشته باشد و لزوما به معنای آبلوتوفوبیا نیست. اگر این ترس باعث اختلال در بهداشت فردی و فعالیت‌های روزمره شود، مراجعه به روانشناس یا روانپزشک توصیه می‌شود.

معنی فوبیا اکتوفوبیا

اکتوفوبیا یا اکتوفوبیای عدد هشت (Octophobia) به ترس شدید از عدد ۸ گفته می‌شود. فرد ممکن است از مشاهده این عدد، استفاده از آن در محاسبات یا قرار گرفتن در موقعیت‌هایی که با عدد هشت ارتباط دارند، مضطرب شود.

این ترس با آریتموفوبیا که به ترس از اعداد به‌صورت کلی اشاره دارد، متفاوت است. اصطلاح تریسکایدکافوبیا (Triskaidekaphobia) نیز برای ترس شدید از عدد ۱۳ به کار می‌رود. البته برای تشخیص فوبیا، صرف دوست نداشتن یک عدد یا داشتن باورهای خرافی کافی نیست.

اپتوفوبیا چیست؟

اپتوفوبیا (Optophobia) به ترس شدید از باز کردن چشم‌ها گفته می‌شود. فرد ممکن است هنگام باز کردن چشم‌های خود در بعضی موقعیت‌ها دچار اضطراب شود و ترجیح دهد چشم‌هایش را بسته نگه دارد.

این ترس بسیار غیرمعمول است و نباید با مشکلات بینایی، حساسیت به نور یا درد چشم اشتباه گرفته شود. اگر فرد به دلیل ترس یا ناراحتی نمی‌تواند چشم‌های خود را به‌طور طبیعی باز کند، بررسی علت توسط پزشک و در صورت نیاز متخصص سلامت روان اهمیت دارد.

گلوبوفوبیا

گلوبوفوبیا (Globophobia) به ترس شدید از بادکنک گفته می‌شود. این ترس ممکن است هنگام مشاهده بادکنک، لمس آن یا شنیدن صدای ترکیدن بادکنک ایجاد شود. بعضی افراد بیشتر از صدای ناگهانی ترکیدن بادکنک می‌ترسند، در حالی که برخی دیگر حتی از قرار گرفتن در نزدیکی آن اجتناب می‌کنند.

این ترس ممکن است با تجربه ناخوشایند گذشته یا حساسیت به صداهای ناگهانی ارتباط داشته باشد. اگر اضطراب ناشی از بادکنک باعث محدود شدن فعالیت‌های روزمره شود، مواجهه درمانی تدریجی زیر نظر متخصص می‌تواند یکی از روش‌های کمک‌کننده باشد.

درمان فوبیا

درمان فوبیا و میسوفونیا به نوع ترس، شدت علائم و میزان تاثیری که بر زندگی روزمره فرد می‌گذارد بستگی دارد. بسیاری از افراد مبتلا به فوبیای خاص با روان‌درمانی، به‌ویژه درمان شناختی رفتاری (CBT) و مواجهه درمانی تدریجی، بهبود قابل توجهی پیدا می‌کنند. در این روش‌ها، فرد یاد می‌گیرد افکار و واکنش‌های اضطرابی خود را بهتر مدیریت کند و به تدریج بدون اجتناب شدید با موقعیت ترسناک روبه‌رو شود. در بعضی اختلالات اضطرابی مرتبط مانند اضطراب اجتماعی نیز ممکن است روانپزشک دارودرمانی را توصیه کند.

اگر می‌خواهید بدانید درمان فوبیا چیست و آیا امکان بهبود کامل آن وجود دارد، باید توجه کنید که پاسخ به درمان در افراد مختلف متفاوت است. بعضی افراد پس از یک دوره روان‌درمانی کاهش قابل توجهی در ترس و رفتارهای اجتنابی تجربه می‌کنند، در حالی که برخی دیگر به جلسات درمانی بیشتر نیاز دارند. حمایت خانواده و در صورت وجود مشکلات جسمی یا روانی همراه، استفاده از خدمات پرستار بیمار نیز می‌تواند در مراقبت روزانه مفید باشد، اما جایگزین روان‌درمانی تخصصی نیست.

درمان فوبیا خاص

مواجهه درمانی تدریجی یکی از موثرترین روش‌های درمان فوبیای خاص است. در این روش، روانشناس با توجه به شدت ترس و آمادگی فرد، برنامه‌ای مرحله‌ای برای مواجهه با عامل ترس طراحی می‌کند. برای مثال، فردی که از سگ می‌ترسد ممکن است ابتدا درباره سگ‌ها صحبت کند، سپس تصاویر آن‌ها را مشاهده کند و در مراحل بعد، در محیطی کنترل‌شده با یک سگ آرام روبه‌رو شود.

درمان شناختی رفتاری نیز به فرد کمک می‌کند افکار غیرواقع‌بینانه درباره خطر را شناسایی کند و واکنش‌های مناسب‌تری در موقعیت ترسناک داشته باشد. برخلاف تصور رایج، قرار گرفتن ناگهانی یا اجباری در معرض عامل ترس روش مناسبی برای خوددرمانی نیست و ممکن است اضطراب را تشدید کند.

بهبود فوبیا اجتماعی

درمان اختلال اضطراب اجتماعی معمولا با روان‌درمانی شناختی رفتاری آغاز می‌شود. در این روش، فرد یاد می‌گیرد نگرانی شدید درباره قضاوت دیگران را بررسی کند، رفتارهای اجتنابی را کاهش دهد و به تدریج در موقعیت‌هایی مانند صحبت در جمع، شرکت در جلسات یا برقراری ارتباط اجتماعی حضور پیدا کند.

در بعضی بزرگسالان، به‌ویژه زمانی که علائم شدید باشند یا روان‌درمانی به‌تنهایی کافی نباشد، روانپزشک ممکن است داروهایی مانند سرترالین یا اسیتالوپرام تجویز کند. این داروها از گروه مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRI) هستند و اثر آن‌ها معمولا به تدریج ظاهر می‌شود. انتخاب دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید با نظر پزشک مشخص شود.

روش‌های درمان فوبیا

بهترین داروی فوبیا

انتخاب بهترین دارو برای درمان فوبیا، به‌نسبت علت فوبیا متفاوت است. معمولا برای درمان این فوبیا گروهی از داروهای مهارکننده انتخابی جذب مجدد سروتونین (SSRI) مانند: سیتالوپرام (Celexa)، اگزالات اسکیتالوپرام (Lexapro)، فلوکستین (Prozac)، پاروکستین (Paxil) و سرترالین (Zoloft) کاربرد دارند که معمولا در درمان فوبیا اجتماعی استفاده می‌شوند.

داروهای دیگری به‌نام مهارکننده MAO هم برای درمان فوبیا استفاده می‌شوند که برای درمان فوبیا کاربرد دارند. هرچند این دارو معمولا با داروهای دیگر مانند داروهای ضد افسردگی، ضد احتقان یا سایر داروهایی که می‌توانند باعث افزایش فشار خون شوند تداخل داشته و تجویز آن‌ها به نظارت دقیق نیاز دارد. همچنین غذاهای حاوی آمینواسید ممکن است با این داروها تداخل داشته باشند.

گزینه دیگری که برای درمان انواع فوبیا‌های اجتماعی و درمان فوبیا و حملات فوبیا هنگام یک فعالیت اجتماعی به کار گرفته می‌شود؛ داروهای بلاکر است که معمولا به‌عنوان پروپرانولول شناخته می‌شوند. این داروها علائم اضطراب را کنترل و درمان می‌کنند. این دارو در دوزهای بالا برای درمان فشار خون استفاده می‌شود؛ اما مصرف آن در دوزهای پایین به سد کردن آدرنالین و جلوگیری از جملات استرس جلوگیری می‌کند.

گاهی داروهای آرامش‌بخش و خواب‌آور مانند والیوم یا زاناکس هم ممکن است برای درمان فوبیا کاربرد داشته باشند. به‌نسبت علت فوبیا این داروها می‌توانند اضطراب را برطرف کرده و از حملات فوبیا جلوگیری کنند. هرچند مصرف داروهای آرامش‌بخش اعتیادآور بوده و ممکن است فرد به استفاده از آن‌ها معتاد شود. همچنین نیاز به کنترل طولانی مدت دارد و بهتر است فرد آن‌ها را در زمان انجام کارهای خاص مانند رانندگی مصرف نکند.

در نهایت داروهای ضدتشنج مانند Neurontin و Lyrica برای درمان این فوبیا کاربرد دارد. این داروها معمولا در درمان اضطراب و ترس اجتماعی تجویز می‌شوند. به‌نسبت علت فوبیا ممکن است داروهای ضدتشنج تجویز شوند. این داروها معمولا در دوز کم مصرف شده و به آرامی دوز آن‌ها را کاهش یا افزایش می‌دهند.

درمان علت فوبیا رفتار درمانی

یکی دیگر از تکنیک های درمان فوبیا، رفتار درمانی است. از روشهای رفتار درمانی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

حساسیت زدایی: تکنیک حساسیت زدایی به مبتلایان به فوبیاهای مختلف کمک می کند تا ترس خود را کنترل کنند. در این تکنیک، افراد باید در معرض منبع ترس خود قرار بگیرند. به عنوان مثال، اگر فرد فوبیای ارتفاع دارد باید در محیط‌های مرتفع قرار بگیرد.

درمان رفتاری – شناختی: روانشناس در روش درمانی رفتاری شناختی به فرد در شناسایی منبع فوبیا و نحوه ی واکنش مناسب به آن کمک می کند. این روش درمانی به فرد کمک می کند که بهتر با شرایط مواجه شود و کنار بیاید. فرد دارای فوبیا باید به منظور کنترل افکار و احساساتش با فوبیا مواجه شود.

توصیه و تجربه پرستاری در مراقبت از افراد مبتلا به فوبیا

در مراقبت از افراد مبتلا به فوبیا، یکی از مهم‌ترین نکات این است که ترس بیمار جدی گرفته شود و اطرافیان از سرزنش، تمسخر یا مجبور کردن او به مواجهه ناگهانی با عامل ترس خودداری کنند. هنگام بروز اضطراب شدید، صحبت کردن با لحنی آرام، همراهی بیمار در محیطی امن و کمک به انجام تمرین‌های تنفسی که قبلا آموزش دیده است، می‌تواند به کاهش ناراحتی کمک کند. همچنین مراقب باید به نشانه‌هایی مانند تپش قلب، لرزش، تعریق و رفتارهای اجتنابی توجه داشته باشد. برخی از این علائم ممکن است در اختلال وحشت زدگی نیز دیده شوند، اما تشخیص تفاوت این اختلالات بر عهده متخصص سلامت روان است.

مراقبت از کودکان مبتلا به ترس‌های شدید نیز به صبر و همراهی بیشتری نیاز دارد. در مواردی مانند فوبیا در کودکان، بهتر است والدین به جای بی‌اهمیت جلوه دادن ترس کودک، احساسات او را بپذیرند و برای درمان از روانشناس کودک کمک بگیرند. مواجهه تدریجی با عامل ترس باید بر اساس برنامه متخصص انجام شود، نه با اجبار خانواده یا مراقب. همچنین توجه به کیفیت خواب، تغییرات رفتاری، وضعیت تحصیلی و میزان اجتناب کودک از فعالیت‌های روزمره می‌تواند به ارزیابی روند بهبود کمک کند.

چه زمانی برای درمان فوبیا به روانشناس یا روانپزشک مراجعه کنیم؟

اگر ترس از یک شیء یا موقعیت خاص به اندازه‌ای شدید باشد که باعث اجتناب مداوم، اختلال در کار و تحصیل، محدود شدن روابط اجتماعی یا کاهش کیفیت زندگی شود، بهتر است برای بررسی و درمان به روانشناس بالینی مراجعه کنید. همچنین اگر فرد مدت زیادی پیش از روبه‌رو شدن با عامل ترس دچار اضطراب می‌شود یا برای انجام فعالیت‌های عادی به همراهی دیگران نیاز دارد، ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. روانشناس می‌تواند با بررسی شدت علائم و استفاده از روش‌هایی مانند درمان شناختی رفتاری و مواجهه درمانی تدریجی، به کاهش ترس و رفتارهای اجتنابی کمک کند.

نتیجه گیری

فوبیا نوعی ترس شدید و نامتناسب با خطر واقعی است که می‌تواند نسبت به حیوانات، ارتفاع، محیط‌های بسته یا حتی موضوعات غیرمعمولی مانند اعداد و رنگ‌ها ایجاد شود. علت فوبیا همیشه مشخص نیست، اما عواملی مانند زمینه ژنتیکی، تجربه‌های ناخوشایند و رفتارهای آموخته شده می‌توانند در شکل‌گیری آن نقش داشته باشند. شناخت علائم جسمی و رفتاری و تفاوت فوبیا با ترس معمولی، نخستین قدم برای تشخیص و مدیریت این اختلال است.

خوشبختانه بسیاری از انواع فوبیا با روش‌هایی مانند درمان شناختی رفتاری و مواجهه درمانی تدریجی بهبود قابل توجهی پیدا می‌کنند. در برخی اختلالات اضطرابی مرتبط نیز ممکن است دارودرمانی با نظر روانپزشک ضرورت داشته باشد. اگر ترس شدید باعث محدود شدن فعالیت‌های روزانه یا کاهش کیفیت زندگی شده است، مراجعه به متخصص سلامت روان می‌تواند به انتخاب روش درمان مناسب و کاهش تدریجی علائم کمک کند.

سوالات متداول