حساسیت به پروتئین گاوی در نوزادان؛ تشخیص، پیشگیری و مدیریت علائم

آیا تا به حال متوجه شده‌اید که نوزادتان بعد از خوردن شیر یا شیر خشک دچار دل‌ درد، جوش پوستی یا بیقراری می‌شود؟
اگر پاسخ شما مثبت است، ممکن است پای حساسیت به پروتئین گاوی در نوزادان (CMPA) در میان باشد؛ یکی از شایع‌ترین آلرژی‌های غذایی در میان نوزادان و کودکان خردسال که در آن، سیستم ایمنی بدن پروتئین موجود در شیر گاو را به اشتباه به عنوان عامل مضر شناسایی می‌کند. نتیجه‌ این واکنش می‌تواند بروز علائمی مانند مشکلات گوارشی (دل‌ درد، اسهال، استفراغ)، پوستی (کهیر یا اگزما) و در موارد شدید، علائم تنفسی باشد. این وضعیت ممکن است در ماه‌های ابتدایی زندگی خود را نشان دهد، اما خوشبختانه در بیشتر موارد با رشد نوزاد و تکامل سیستم ایمنی، تا سن سه‌ سالگی برطرف می‌شود.

تشخیص به‌موقع و رعایت رژیم غذایی مناسب، نقش اصلی را در کنترل این حساسیت ایفا می‌کند. حذف کامل پروتئین گاوی از رژیم نوزاد یا مادر شیرده، استفاده از شیرخشک‌های ویژه و مشاوره با پزشک متخصص اطفال از مهم‌ترین اقدامات درمانی هستند. تغذیه با شیر مادر تا شش‌ ماهگی، تأخیر در معرفی غذاهای کمکی و پرهیز از مصرف آنتی‌ بیوتیک‌های غیرضروری نیز در پیشگیری از بروز این آلرژی مؤثر است. آگاهی والدین و پرستار کودک از علائم و مراقبت اصولی می‌تواند به سلامت نوزادان کمک کرده و از عوارضی مانند آسم یا اگزما در آینده پیشگیری کند.

شیوع حساسیت نوزادان به پروتئین گاوی

مطالعات جهانی نشان می‌دهد که میزان بروز حساسیت به پروتئین شیر گاو در نوزادان، تنها به تغذیه یا نوع شیر خشک محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی، محیطی و بخصوص تغذیه‌ مادر در آن نقش دارند. برای مثال در کشورهایی که شیردهی انحصاری با شیر مادر رواج بیشتری دارد، سیستم ایمنی نوزاد دیرتر با پروتئین‌های گاوی مواجه می‌شود و احتمال آلرژی کاهش می‌یابد. در مقابل در جوامعی که شیر خشک بر پایه شیر گاو زودتر معرفی می‌شود، میزان بروز این حساسیت بالاتر است.

به نقل از سایت Canadian Paediatric Society (CPS)

بر اساس مطالعات جهانی تا سال ۲۰۲۵، میزان بروز حساسیت به پروتئین شیر گاو در نوزادان بسته به منطقه جغرافیایی و عوامل ژنتیکی متفاوت است. در کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی، شیوع این حساسیت حدود ۲ تا ۳.۵ درصد گزارش شده، در حالی‌که در کشورهای آسیایی مانند چین، کره‌جنوبی و هند، این رقم کمی پایین‌تر و حدود ۱ تا ۲ درصد است؛ احتمالاً به‌دلیل تفاوت‌های ژنتیکی و میزان بالاتر شیردهی در این کشورها. در کشورهای آمریکای جنوبی از جمله شیلی و برزیل، میزان ابتلا می‌تواند تا ۴.۵ تا ۵ درصد هم برسد که این موضوع به رژیم غذایی متفاوت مادران و مصرف بیشتر شیر خشک گاوی نسبت داده می‌شود. در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا نیز میانگین شیوع حدود ۲ تا ۳ درصد برآورد شده، اما در نوزادانی که سابقه خانوادگی آلرژی دارند، خطر ابتلا ممکن است تا ۵ درصد افزایش یابد.

بنابراین تفاوت‌های ژنتیکی بین جمعیت‌ها نیز بر واکنش ایمنی تأثیر می‌گذارد، یعنی برخی نوزادان به‌طور ارثی مستعد پاسخ‌های ایمنی شدیدتر هستند. عوامل محیطی مانند آلودگی هوا، مصرف آنتی‌ بیوتیک در سال‌های نخست زندگی و حتی تماس کمتر با میکروارگانیسم‌ های طبیعی نیز می‌تواند خطر آلرژی را افزایش دهد. در واقع این حساسیت بیشتر در کودکانی دیده می‌شود که سیستم ایمنی آن‌ها فرصت «آشنایی» تدریجی با عوامل خارجی را نداشته است.

علت بروز حساسیت نوزاد به شیر گاو و انواع آن

حساسیت به شیر گاو با عدم تحمل لاکتوز متفاوت است. عدم تحمل لاکتوز زمانی رخ می‌دهد که بدن نوزاد یا کودک آنزیم لازم به نام لاکتاز برای هضم قند شیر (لاکتوز) را به اندازه کافی نداشته باشد. این مشکل در نوزادان و کودکان زیر سه سال به‌ندرت دیده می‌شود.

حساسیت نوزاد به پروتئین شیر گاو زمانی اتفاق می‌افتد که بدن نوزاد، پروتئین‌های موجود در شیر گاو را به اشتباه «عامل خطرناک» تشخیص می‌دهد. سیستم ایمنی که وظیفه دفاع از بدن را دارد، در چنین شرایطی واکنش نشان می‌دهد و موادی ترشح می‌کند که باعث بروز علائم آلرژیک مانند دل‌ درد، اسهال، استفراغ یا جوش پوستی می‌شوند. این اتفاق بیشتر در ماه‌های اول زندگی رخ می‌دهد، چون سیستم ایمنی و گوارش نوزاد هنوز به‌طور کامل رشد نکرده‌اند و ممکن است نتوانند برخی ترکیبات پروتئینی سنگین شیر گاو را تحمل کنند. سابقه‌ آلرژی در خانواده (مثل آسم، اگزما یا آلرژی فصلی) هم احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد.

انواع حساسیت به پروتئین شیر گاو

حساسیت به شیر گاو دو نوع اصلی دارد که بر اساس نحوه‌ واکنش سیستم ایمنی بدن تقسیم‌بندی می‌شوند: نوع ایمنی سریع (IgE) و نوع ایمنی تأخیری (غیر IgE)

۱. آلرژی وابسته به IgE (ایمنی سریع)

در این نوع حساسیت، سیستم ایمنی نوزاد به محض تماس با پروتئین شیر گاو، پادتن‌هایی به نام ایمونوگلوبولین E (IgE) تولید می‌کند. این آنتی‌بادی‌ها باعث آزاد شدن موادی مانند هیستامین در بدن می‌شوند که عامل اصلی بروز علائم سریع آلرژی هستند. در این نوع آلرژی علائم معمولاً خیلی زود ظاهر می‌شوند، معمولا بین چند دقیقه تا حداکثر دو ساعت پس از مصرف شیر یا فرآورده‌های لبنی.

نشانه‌ های شایع این نوع حساسیت شامل موراد زیر است:

• کهیر یا قرمزی ناگهانی پوست
• ورم لب‌ها، زبان یا پلک‌ها
• استفراغ فوری یا دل‌ درد شدید
• خس‌خس سینه یا دشواری در تنفس

در موارد شدیدتر، احتمال شوک آنافیلاکسی (واکنش آلرژیک خطرناک و سریع) وجود دارد که نیاز به درمان فوری دارد.

این نوع آلرژی معمولاً با تست خونی (IgE) یا تست پوستی قابل تشخیص است و باید زیر نظر متخصص آلرژی یا پزشک اطفال کنترل شود. در صورت تشخیص، مصرف هرگونه فرآورده لبنی باید قطع شود و خانواده باید راهنمایی‌های لازم برای استفاده از داروهای اضطراری (مثل اپی‌ نفرین) را بیاموزند.

۲. آلرژی غیر وابسته به IgE (ایمنی تأخیری)

در این نوع، واکنش بدن به پروتئین شیر گاو به‌صورت غیرمستقیم و از طریق بخش‌های دیگری از سیستم ایمنی رخ می‌دهد، بدون دخالت آنتی‌بادی IgE.
علائم معمولاً به‌صورت تدریجی ظاهر می‌شوند؛ از چند ساعت تا حتی ۲ تا ۳ روز پس از مصرف شیر یا فرآورده‌های لبنی. به همین دلیل، شناسایی این نوع حساسیت کمی دشوارتر است و اغلب با مشکلات گوارشی یا حساسیت پوستی اشتباه گرفته می‌شود.

علائم رایج این نوع آلرژی عبارتند از:

• مدفوع خونی یا همراه با مخاط
• اسهال مزمن یا برعکس، یبوست مداوم
• نفخ، دل‌درد و بی‌قراری پس از خوردن شیر
• ریفلاکس معده و استفراغ‌های مکرر
• در برخی نوزادان، اگزما یا خشکی پوست مزمن

در این نوع آلرژی، تست IgE و تست پوستی معمولاً منفی هستند، بنابراین تشخیص بر اساس بررسی دقیق علائم و انجام رژیم حذف و بازآزمایی (Elimination & Challenge) انجام می‌شود. پزشک معمولاً برای چند هفته تمام فرآورده‌های لبنی را از رژیم مادر شیرده یا نوزاد حذف می‌کند و در صورت بهبود علائم، احتمال آلرژی غیر IgE تأیید می‌شود.

توجه داشته باشید که نوع اول یعنی آلرژی وابسته به IgE خطرناک‌تر است، چون واکنش سریع دارد و می‌تواند جان نوزادتان را تهدید کند. نوع غیر IgE معمولاً مزمن‌تر، ولی خفیف‌تر است و بیشتر باعث ناراحتی گوارشی می‌شود تا واکنش شدید. در هر دو حالت، خوددرمانی یا حذف و بازگشت غذا بدون نظر پزشک ممنوع است و ارزیابی و برنامه‌ریزی توسط پزشک متخصص اطفال یا آلرژی حیاتی است.

در صورت بروز واکنش شدید (مثلاً مشکل تنفسی، ورم وسیع یا کاهش هوشیاری)، نوزادتان باید فوراً به مراکز درمانی منتقل و تحت مراقبت قرار گیرد. پس از تثبیت وضعیت و ترخیص، در صورت نیاز و با هماهنگی پزشک می‌توانید برای مراقبت‌های روزمره یا درمانیِ بعدی یک پرستار بیمار مجرب و دارای آموزش‌های لازم (مانند کمک‌های اولیه و آشنایی با اپی‌ نفرین) استخدام کنید تا مراقبت و آموزش لازم را در منزل ادامه دهد.

علائم حساسیت به پروتئین گاوی در نوزادان

علائم حساسیت به پروتئین گاوی معمولاً در هفته‌ها و ماه‌های اول زندگی ظاهر می‌شوند و می‌توانند سیستم‌های مختلف بدن نوزاد را درگیر کنند؛ از جمله پوست، دستگاه گوارش و گاهی تنفس یا جریان خون. شدت علائم می‌تواند از خفیف تا شدید متغیر باشد و در موارد نادر، واکنش شدید و تهدیدکننده‌ زندگی شوک آنافیلاکسی ایجاد شود که نیاز به مراقبت پزشکی فوری دارد.

علائم پوستی

واکنش‌های پوستی شایع شامل کهیر (ضایعات قرمز و خارش‌دار)، اگزما (خشکی و التهاب پوست)، قرمزی و خارش در نواحی مانند صورت، پلک‌ها، لب‌ها یا گردن هستند. این علائم می‌توانند باعث بی‌قراری نوزاد شوند و در موارد مزمن، احتمال عفونت ثانویه نیز وجود دارد.

علائم گوارشی

شایع‌ترین نوع علائم، مربوط به دستگاه گوارش است و شامل دل‌ درد، استفراغ، ریفلاکس، یبوست، اسهال همراه با مخاط یا خون و دل‌ پیچه می‌شود. نوزاد ممکن است با گریه شدید بعد از شیر خوردن یا جمع کردن پاها به سمت شکم، درد خود را نشان دهد. این علائم معمولاً چند ساعت پس از مصرف شیر یا محصولات لبنی ظاهر می‌شوند و می‌توانند برنامه خواب و تغذیه نوزاد را مختل کنند. مدیریت نامناسب حساسیت یا عدم جایگزینی مناسب در رژیم غذایی می‌تواند منجر به کاهش وزن، تأخیر در رشد و سوءتغذیه شود.

علائم تنفسی

این علائم کمتر شایع اما جدی‌تر هستند و شامل آبریزش بینی، تنگی نفس، خس‌ خس سینه، سرفه یا مشکل در تنفس می‌شوند. در موارد شدید، ممکن است با کبودی لب‌ها یا نفس‌ نفس زدن همراه باشند و نیاز به مراقبت فوری پزشکی دارند.

علائم عمومی و رفتاری

نوزاد ممکن است بیقرار، تحریک‌پذیر و بی‌ میل به تغذیه شود. در برخی موارد، علائم می‌توانند با رفلاکس، کولیک یا اگزما اشتباه گرفته شوند. بنابراین والدین باید دقت کنند و در صورت تکرار یا تشدید علائم، با پزشک مشورت نمایند.

بسیاری از علائم حساسیت‌های تأخیری، مانند اگزما، کولیک، ریفلاکس و اسهال، در نوزادان شایع هستند و حساسیت به شیر تنها یکی از چند علت ممکن است. تشخیص دقیق با نظر پزشک و در صورت نیاز آزمایش‌های تخصصی انجام می‌شود.

تشخیص حساسیت نوزاد به شیر گاو

خیلی مهم است که به محض مشاهده علائمی که احتمال حساسیت به شیر گاو را نشان می‌دهند، تشخیص دقیق انجام شود تا حساسیت نوزاد یا کودک شما به شیر گاو به‌طور مناسب مدیریت گردد. با این حال، بسیاری از علائم در انواع مختلف حساسیت به شیر گاو دیده می‌شوند و همین موضوع می‌تواند تشخیص دقیق را دشوار کند.

تشخیص حساسیت به شیر گاو در نوزادان معمولاً با جمع‌آوری یک تاریخچه دقیق از علائم نوزاد آغاز می‌شود و در ادامه ممکن است ترکیبی از آزمایش‌ها یا رژیم حذف و بازگشت غذا برای تشخیص دقیق استفاده شود، بسته به نوع حساسیت مشکوک. هنگامی که با پزشک اطفال صحبت می‌کنید، او ابتدا سوالاتی درباره سرعت بروز علائم، شروع تغذیه تکمیلی و وجود بیماری‌های قبلی خواهد پرسید. سپس پزشک تصمیم می‌گیرد که آیا آزمایش بیشتری لازم است یا خیر.

اگر حساسیت دیررس به پروتئین شیر مشکوک باشد، آزمایش خاصی برای تشخیص وجود ندارد. در این حالت، پزشک ممکن است حذف کامل پروتئین شیر گاو از رژیم کودک را توصیه کند و اگر کودک با شیر خشک تغذیه می‌شود، شیر خشک هیپوآلرژنیک تجویز می‌شود. اگر کودک فقط با شیر مادر تغذیه می‌شود، مادر باید تمام پروتئین‌های شیر گاو را از رژیم خود حذف کند تا واکنش کودک مشاهده شود. این رژیم حذف باید همیشه تحت نظارت پزشک انجام شود و معمولاً بین ۲ تا ۴ هفته طول می‌کشد.

اگر حساسیت فوری به شیر مشکوک باشد، دو نوع آزمایش وجود دارد که توسط متخصص آلرژی انجام می‌شود: تست پوستی و آزمایش خون آنتی‌بادی.

• تست پوستی: یک قطره از آلرژن روی پوست بازوی کودک قرار داده شده و یک خراش کوچک ایجاد می‌شود. اگر برجستگی سفید و خارش‌دار ظاهر شود، نتیجه مثبت است. این آزمایش ممکن است کمی ناراحتی یا خارش ایجاد کند، اما کاملاً بی‌خطر است و با کمی نوازش و بازی برطرف می‌شود😊
• آزمایش خون آنتی‌ بادی (IgE خاص): نمونه خون کودک گرفته می‌شود تا وجود آنتی‌ بادی حساسیت به شیر گاو بررسی شود. این آزمایش بیشتر وقتی انجام می‌شود که آزمایش پوست ممکن نباشد، مثلاً در کودکان مبتلا به اگزما.

تفاوت حساسیت به شیر گاو با عدم تحمل لاکتوز

گاهی تشخیص اینکه کودک حساسیت به شیر گاو دارد یا عدم تحمل لاکتوز دشوار است، زیرا علائم مشابهی دارند.

1. حساسیت به شیر گاو: سیستم ایمنی کودک به یک یا چند پروتئین شیر واکنش نشان می‌دهد و علائم می‌تواند شامل پوست، سیستم گوارش، تنفس و گردش خون باشد.
2. عدم تحمل لاکتوز: بسیار نادر است و زمانی رخ می‌دهد که کودک آنزیم لاکتاز کافی برای هضم قند شیر ندارد. علائم شامل اسهال، نفخ و باد معده است.

• • نوع اولیه: ژنتیکی است و معمولاً نوزادان را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد.
  • نوع ثانویه: به دلیل آسیب روده، مثل آلرژی به شیر یا عفونت گوارشی ایجاد می‌شود و معمولاً موقتی است و با بهبود روده رفع می‌شود.

مدیریت و درمان حساسیت نوزاد به پروتئین شیر گاو

با توجه به اینکه حساسیت به پروتئین شیر گاو یک وضعیت ژنتیکی و ایمنی است و درمان قطعی ندارد، بهتر است به جای اصطلاح «درمان حساسیت نوزاد به شیر گاو» از عبارت «مدیریت حساسیت» یا «کنترل آلرژی به پروتئین گاوی» استفاده کنیم.

اگر نوزاد شما دچار حساسیت به شیر گاو تشخیص داده شد، احتمالاً سوالات زیادی درباره چگونگی مدیریت آن، مخصوصاً در زمینه تغذیه خواهید داشت. پس از شناسایی علت علائم کودک، پزشک اطفال گزینه‌های مدیریت و راهکارهای تغذیه‌ای را توضیح می‌دهد و نکات لازم برای سالم ماندن کودک را ارائه می‌کند. ممکن است شما به یک متخصص تغذیه ارجاع داده شوید تا رژیم غذایی کودک بررسی و تنظیم شود.

برای مدیریت حساسیت به شیر گاو لازم است تمام محصولات حاوی شیر گاو از رژیم کودک حذف شود. هنگام معرفی غذای جامد باید با برچسب‌خوانی دقیق مواد غذایی آشنا شوید، زیرا شیر می‌تواند در غذاهای غیرمنتظره هم وجود داشته باشد.

تغذیه مادر شیرده نوزاد دارای حساسیت به شیر گاو

حذف لبنیات از رژیم مادر باید تحت نظر پزشک یا متخصص آلرژی انجام شود تا مطمئن شوید سایر مواد مغذی حیاتی را از دست نمی‌دهید. در دوران شیردهی، نیاز روزانه مادر به کلسیم حدود ۱۲۵۰ میلی‌گرم است، یعنی ۵۵۰ میلی‌گرم بیشتر از حالت معمول. این مقدار معمولاً با مصرف منظم لبنیات کم‌چرب مانند شیر، پنیر، ماست و سایر محصولات سالم لبنی تا پنج بار در روز تأمین می‌شود.

اگر پزشک به شما توصیه کرده است که رژیم بدون لبنیات داشته باشید، باید کلسیم مورد نیاز خود را از منابع دیگر تأمین کنید. منابع جایگزین کلسیم شامل موارد زیر هستند:

• ماهی ساردین کنسروی با استخوان
• آبمیوه‌های غنی‌شده با کلسیم
• نوشیدنی‌های گیاهی غنی‌شده با کلسیم مانند جو، برنج یا برخی نوشیدنی‌های مغزیجات (توجه داشته باشید که شیر سویا برای نوزادان حساس به شیر گاو ممکن است مشکل‌ساز باشد و بهتر است تا مشورت با دیاتیشین مصرف نشود)
• سبزیجات سبز و برگ‌دار مانند کلم کیل
• نان غنی‌ شده با کلسیم

ویتامین D نیز به جذب کلسیم از غذا کمک می‌کند. به همین دلیل توصیه می‌شود همه بزرگسالان و کودکان بالای یک سال روزانه ۱۰ میلی‌گرم ویتامین D مصرف کنند.

رژیم غذایی بدون شیر گاو برای نوزادان و کودکان

نوع حساسیت به شیر گاو که نوزاد یا کودک شما دارد، تعیین می‌کند چگونه باید آن را مدیریت کرد. این مدیریت به عواملی مانند نوع آلرژی (سریع یا تأخیری)، سن کودک و نحوه تغذیه (شیر مادر، شیر خشک یا ترکیبی) بستگی دارد.

رژیم غذایی بدون شیر گاو به معنای اجتناب از پروتئین‌های شیر گاو (وی و کازئین) و همچنین شیر سایر پستانداران چهارپا است، زیرا پروتئین‌های آن‌ها شباهت زیادی به شیر گاو دارند. بنابراین، شیر بز و گوسفند به عنوان جایگزین برای کودکانی که به شیر گاو حساسیت دارند، مناسب نیستند. همچنین توجه داشته باشید که شیر بدون لاکتوز همچنان حاوی پروتئین‌های شیر گاو است و برای کودکان حساس به شیر گاو مناسب نیست.

انتخاب جایگزین شیر گاو

شیردهی: شیر مادر بهترین منبع تغذیه برای نوزاد است. با این حال، نوزادان گاهی به پروتئین‌های شیر گاو منتقل شده از طریق رژیم غذایی مادر حساسیت نشان می‌دهند. در این صورت، پزشک ممکن است توصیه کند مادر تا مدتی از مصرف شیر و لبنیات گاوی خودداری کند. معمولاً این مدت بین ۴ تا ۶ هفته است تا مشخص شود آیا علائم نوزاد کاهش می‌یابد یا خیر. اگر پس از این دوره علائم بهبود نیافت و مادر رژیم سختگیرانه‌ای داشت، می‌تواند به رژیم معمول خود بازگردد.

شیرخشک برای نوزاد دارای حساسیت به پروتئین گاوی

شیر خشک‌های کم حساسیت (Hypoallergenic): برای نوزادانی که به پروتئین شیر گاو حساسیت دارند یا در معرض خطر آلرژی هستند، استفاده از شیر خشک‌های کم حساسیت توصیه می‌شود. این شیر خشک‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند:

• شیر خشک هیدرولیز شده (Extensively Hydrolyzed Formula)
  در این نوع شیر خشک، پروتئین‌های شیر گاو به قطعات کوچک‌تر تجزیه شده‌اند تا سیستم ایمنی بدن نوزاد آن‌ها را کمتر شناسایی کند. این نوع شیر خشک برای نوزادانی که به آلرژی‌های خفیف تا متوسط مبتلا هستند مناسب است.
• شیر خشک آمینواسیدی (Amino Acid Formula)
  این شیر خشک‌ها فاقد پروتئین کامل شیر گاو هستند و پروتئین‌های آن‌ها به صورت کامل تجزیه شده‌اند. این نوع شیر خشک برای نوزادانی که به آلرژی‌های شدید مبتلا هستند یا قادر به تحمل شیر خشک‌های هیدرولیز شده نیستند، مناسب است.

در بازار ایران، برندهای مختلفی شیر خشک‌های کم حساسیت را می‌توان پیدا کرد:

• آپتامیل HA (Aptamil HA): این شیر خشک از برند نوتریشیا بوده و پروتئین‌های آن به صورت هیدرولیز شده است. برای نوزادانی که در معرض خطر آلرژی هستند، مناسب می‌باشد.
• نان HA (NAN HA): شیر خشک نان از برند نستله است که پروتئین‌های آن هیدرولیز شده و برای نوزادانی که به پروتئین شیر گاو حساسیت دارند، توصیه می‌شود.
• ببلاک HA (Beblac HA): این شیر خشک از برند میلویا بوده و برای نوزادانی که در معرض خطر آلرژی هستند، مناسب است.
• پپتی جونیور (Pepti Junior): شیر خشک پپتی جونیور از برند نوتریشیا بوده و برای نوزادانی که به آلرژی‌های شدید مبتلا هستند، مناسب می‌باشد.

نحوه تغییر نوزاد با شیر کم حساسیت

شیرهای کم حساسیت طعم و بوی متفاوتی دارند و ممکن است نوزاد در ابتدا آن را نپذیرد. در نوزادان زیر ۳ تا ۴ ماه، معمولاً تغییر به راحتی انجام می‌شود، اما برای نوزادان بزرگ‌تر و کودکانی با واکنش‌های تأخیری، می‌توان شیر جدید را به آرامی با شیر قبلی مخلوط کرد یا حتی یک قطره اسانس وانیل اضافه نمود تا کودک عادت کند. ممکن است در این تغییر، رنگ مدفوع نوزاد سبز تیره شود یا دفعات دفع کمتر شود؛ این طبیعی است و جای نگرانی ندارد.

پس از تشخیص حساسیت به شیر گاو، ارزیابی منظم توسط متخصص تغذیه ضروری است تا مطمئن شوند نوزاد یا کودک همچنان از مناسب‌ترین جایگزین استفاده می‌کند. در صورتی که کودک به تدریج تحمل شیر گاو را به دست آورد، متخصص تغذیه می‌تواند زمان و روش بازگشت تدریجی شیر گاو را تعیین کند.

سایر نکات درباره جایگزین‌ شیر

شیر سویا: به دلیل محتوای فیتواستروژن برای نوزادان زیر ۶ ماه توصیه نمی‌شود. برای کودکان بالای ۶ ماه، قبل از استفاده باید با متخصص تغذیه مشورت شود، زیرا برخی از کودکان با حساسیت تأخیری به شیر گاو، ممکن است به سویا نیز حساسیت داشته باشند.

شیرهای مغزی: مانند بادام و فندق فقط در صورت نبود حساسیت به مغزها و با نظر متخصص تغذیه استفاده شوند.

میزان مصرف شیر جایگزین برای کودکان با حساسیت به شیر گاو

برای کودکانی که به شیر گاو حساسیت دارند، استفاده از شیر جایگزین غنی‌ شده ضروری است تا نیاز روزانه به کلسیم و سایر مواد مغذی تأمین شود. میزان مصرف شیر جایگزین با توجه به سن کودک متفاوت است و در کنار رژیم غذایی متنوع، سلامت رشد و استخوان‌بندی کودک را تضمین می‌کند. در جدول زیر میزان مصرف شیر جایگزین برای نوزادان و کودکان را براساس اطلاعات سایت بنیاد آلرژی بریتانیا (Allergy UK) آورده‌ایم:

مکمل‌های ویتامین و مواد معدنی

کلسیم: بسیاری از شیرهای جایگزین غنی‌شده هستند، اما محصولات لبنی گیاهی مانند ماست یا پنیر معمولاً غنی‌شده نیستند. در صورت کمبود، مکمل کلسیم با نظر متخصص تغذیه یا پزشک توصیه می‌شود.

ویتامین D:

• نوزادان زیر ۱ سال: ۸.۵ میکروگرم در روز
• بالای ۱ سال (شامل مادران باردار و شیرده): ۱۰ میکروگرم در روز
• اگر مصرف شیر خشک کمتر از ۶۰۰ میلی‌لیتر باشد، مکمل ویتامین D توصیه می‌شود.

ید: شیر و لبنیات منبع اصلی ید هستند و جایگزین‌ها معمولاً غنی‌شده نیستند. سعی شود ماهی و تخم‌مرغ در رژیم کودک گنجانده شود.

تغذیه تکمیلی نوزاد با حساسیت به شیر گاو باید از حدود ۴ تا ۶ ماهگی آغاز شود و ترجیحاً با مواد کم‌ حساسیت شروع گردد. هنگام خرید غذا، برچسب مواد تشکیل‌دهنده را به دقت بررسی کنید و از هر گونه شیر یا مشتقات لبنی گاوی اجتناب نمایید. به تدریج انواع طعم‌ها و بافت‌ها را به کودک معرفی کنید تا سلیقه غذایی او توسعه یابد. هنگام خرید به برچسب محتویات محصولات خوراکی دقت کنید و از خرید هر محصولی برای کودک که روی آن کلمه شیر، کازئین، وی، پنیر، ماست، کره، روغن کره، بستنی و سایر مشتقات لبنی بود، خودداری کنید.

در ایران، نظارت بر برچسب‌گذاری مواد غذایی و شفافیت اطلاعات مربوط به آلرژن‌ها، از جمله پروتئین‌های شیر گاو، تحت مسئولیت سازمان غذا و دارو (FDO) وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است. این سازمان موظف به تدوین و نظارت بر استانداردهای بسته‌بندی و درج اطلاعات تغذیه‌ای محصولات غذایی می‌باشد. با این حال، در عمل، ممکن است برخی محصولات فاقد برچسب‌های دقیق یا اطلاعات کافی در مورد آلرژن‌ها باشند. به همین دلیل، توصیه می‌شود والدین و مراقبان کودکان مبتلا به آلرژی به شیر گاو، همواره ترکیبات درج‌شده روی بسته‌بندی‌ها را با دقت مطالعه کرده و در صورت عدم اطمینان، از مصرف آن‌ها خودداری کنند.

نتیجه‌گیری

حساسیت به پروتئین شیر گاو در نوزادان مشکلی شایع اما قابل مدیریت است و با تشخیص زودهنگام، پیگیری منظم و رعایت رژیم غذایی مناسب، می‌توان علائم را کنترل کرد و از عوارض جدی پیشگیری نمود. استفاده از شیر خشک‌های کم حساسیت یا جایگزین‌های مناسب، همراه با نظارت پزشک و در صورت نیاز همکاری با متخصص تغذیه، به رشد و سلامت نوزاد کمک می‌کند. والدین با آگاهی از علائم حساسیت، روش‌های تغذیه و اهمیت بررسی برچسب مواد غذایی، می‌توانند محیطی ایمن و سالم برای کودک خود فراهم کنند و آرامش خاطر داشته باشند.

سوالات متداول