دیابت چیست؟ انواع دیابت و راه های کنترل و درمان

این مقاله در تاریخ 12-08-1405 بازبینی و به‌روزرسانی شده است.

خلاصه این مطلب را در این پادکست گوش دهید:

دیابت یا بیماری قند خون، یک اختلال مزمن در تنظیم گلوکز خون است. این بیماری زمانی ایجاد می‌شود که بدن انسولین کافی تولید نکند یا نتواند از انسولین به‌درستی استفاده کند. در نتیجه، قند خون افزایش می‌یابد و اگر این وضعیت کنترل نشود، به مرور می‌تواند به قلب، کلیه‌ها، چشم‌ها، اعصاب و عروق آسیب برساند.

دیابت انواع مختلفی دارد که دیابت نوع ۱، دیابت نوع ۲ و دیابت بارداری از مهم‌ترین آن‌ها هستند. پیش‌دیابت نیز وضعیتی است که در آن قند خون بالاتر از حد طبیعی است، اما هنوز به محدوده تشخیص دیابت نرسیده است. بعضی افراد هم با وجود بالا بودن قند خون، علامت مشخصی ندارند و ممکن است برای مدتی از بیماری خود بی‌خبر بمانند.

شناخت علائم دیابت، آگاهی از تفاوت انواع آن و انجام آزمایش‌های دوره‌ای به تشخیص زودهنگام و کنترل بهتر بیماری کمک می‌کند. برای مراقبت از سالمندان مبتلا به دیابت نیز همراهی پرستار سالمند می‌تواند در اجرای برنامه غذایی تجویزشده، یادآوری داروها و پیگیری مراقبت‌های روزانه مفید باشد.

دیابت چیست؟

دیابت بیماری مزمنی است که در آن سطح گلوکز یا همان قند خون از محدوده طبیعی بالاتر می‌رود. بدن بیشتر مواد غذایی را به گلوکز تبدیل می‌کند و از آن برای تامین انرژی استفاده می‌کند. هورمون انسولین که در لوزالمعده تولید می‌شود، به ورود گلوکز از خون به سلول‌ها کمک می‌کند تا بدن بتواند از آن انرژی بگیرد.

به نقل از سازمان جهانی بهداشت (WHO):

دیابت زمانی رخ می‌دهد که بدن نتواند قند خون را به‌درستی تنظیم کند. این وضعیت ممکن است به دلیل تولید ناکافی انسولین یا ناتوانی بدن در استفاده موثر از این هورمون ایجاد شود.

در دیابت نوع ۱، سیستم ایمنی به سلول‌های تولیدکننده انسولین در لوزالمعده حمله می‌کند و تولید این هورمون به‌شدت کاهش می‌یابد یا متوقف می‌شود. در دیابت نوع ۲، سلول‌های بدن به انسولین پاسخ مناسبی نمی‌دهند و با گذشت زمان ممکن است تولید انسولین نیز کاهش پیدا کند.

برای تشخیص دیابت باید آزمایش‌های معتبر قند خون و ارزیابی پزشکی انجام شود. استفاده از دستگاه تست قند خون به افراد مبتلا کمک می‌کند تا قند خون خود را در منزل پایش کنند، اما اندازه‌گیری با دستگاه خانگی به تنهایی جایگزین آزمایش‌های تشخیصی نیست.

انواع دیابت

دیابت چند نوع مختلف دارد که از نظر علت ایجاد، نحوه پیشرفت و روش کنترل با یکدیگر تفاوت دارند. سه نوع اصلی آن شامل دیابت نوع ۱، دیابت نوع ۲ و دیابت بارداری است. پیش‌دیابت نیز مرحله‌ای از اختلال در تنظیم قند خون است که احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ را افزایش می‌دهد، اما به خودی خود یکی از انواع دیابت محسوب نمی‌شود.

جدول انواع دیابت

دیابت خاموش چیست؟

دیابت خاموش نام یک نوع جداگانه از دیابت نیست. این اصطلاح معمولا برای توصیف شرایطی به کار می‌رود که فرد قند خون بالایی دارد، اما علامت مشخصی احساس نمی‌کند. به همین دلیل، آزمایش خون و غربالگری در افراد دارای عوامل خطر اهمیت دارد.

در ادامه، ویژگی‌ها و روش کنترل هر یک از انواع دیابت را جداگانه بررسی می‌کنیم:

دیابت نوع 1

دیابت نوع 1 یک بیماری مزمن است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه به سلول‌های بتای لوزالمعده حمله می‌کند. این سلول‌ها مسئول تولید انسولین هستند و تخریب آن‌ها باعث می‌شود بدن انسولین کافی تولید نکند یا تولید آن به طور کامل متوقف شود. در نتیجه، گلوکز نمی‌تواند به شکل طبیعی وارد سلول‌ها شود و میزان قند خون افزایش پیدا می‌کند.

دیابت نوع 1 بیشتر در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان جوان تشخیص داده می‌شود، اما امکان ابتلا در هر سنی وجود دارد. علت دقیق این بیماری هنوز به طور کامل مشخص نیست. عوامل ژنتیکی و برخی عوامل محیطی ممکن است در بروز واکنش خودایمنی نقش داشته باشند. برخلاف دیابت نوع 2، دیابت نوع 1 به دلیل چاقی، تغذیه نامناسب یا کم تحرکی ایجاد نمی‌شود.

علائم دیابت نوع 1 در کودکان و نوجوانان ممکن است طی چند هفته یا چند ماه ظاهر شوند و گاهی شدت بگیرند. مهم‌ترین نشانه‌های دیابت در کودکان عبارت‌اند از:

• تشنگی زیاد و خشکی دهان
• تکرر ادرار، از جمله شب ادراری جدید در کودکانی که قبلا کنترل ادرار داشته‌اند
• گرسنگی مداوم، حتی پس از غذا خوردن
• کاهش وزن بدون دلیل مشخص
• خستگی و ضعف غیرمعمول
• تاری دید

در صورت مشاهده این علائم، به ویژه تشنگی و تکرر ادرار همراه با کاهش وزن، باید قند خون کودک یا نوجوان در اسرع وقت بررسی شود. تهوع، استفراغ، درد شکم، تنفس سریع یا عمیق و بوی میوه‌ای نفس می‌توانند نشانه کتواسیدوز دیابتی باشند؛ عارضه‌ای خطرناک که به رسیدگی اورژانسی نیاز دارد.

آیا دیابت نوع 1 قابل پیشگیری است؟

در حال حاضر روش اثبات‌شده‌ای برای پیشگیری از دیابت نوع 1 وجود ندارد. این بیماری منشأ خودایمنی دارد و با اصلاح رژیم غذایی، کاهش وزن یا افزایش فعالیت بدنی نمی‌توان از بروز آن جلوگیری کرد. البته تشخیص زودهنگام و شروع مراقبت پزشکی می‌تواند به پیشگیری از عوارض خطرناک کمک کند.

درمان دیابت نوع 1

افراد مبتلا به دیابت نوع 1 برای کنترل قند خون به انسولین نیاز دارند. انسولین ممکن است از طریق تزریق یا پمپ انسولین دریافت شود و نوع و مقدار آن با توجه به شرایط هر فرد و برنامه درمانی پزشک تعیین می‌شود. پایش منظم قند خون، رعایت برنامه غذایی متناسب و آموزش نحوه تشخیص و مدیریت افت یا افزایش قند خون نیز بخش‌های مهم مراقبت از این بیماران هستند.

دیابت نوع 2

دیابت نوع 2 شایع‌ترین نوع دیابت است و زمانی ایجاد می‌شود که سلول‌های بدن به‌خوبی به انسولین پاسخ نمی‌دهند. به این وضعیت مقاومت به انسولین گفته می‌شود. در ابتدا لوزالمعده برای جبران این مشکل انسولین بیشتری تولید می‌کند، اما با گذشت زمان ممکن است نتواند انسولین کافی برای تنظیم قند خون بسازد. در نتیجه، سطح گلوکز خون افزایش پیدا می‌کند.

دیابت نوع 2 بیشتر در بزرگسالان دیده می‌شود، اما کودکان و نوجوانان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند. اضافه وزن و چاقی احتمال ابتلا را افزایش می‌دهند، اما داشتن اضافه وزن شرط قطعی ابتلا نیست و افراد با وزن طبیعی هم ممکن است دچار این بیماری شوند.

عوامل خطر ابتلا به دیابت نوع 2 عبارت‌اند از:

• سابقه خانوادگی ابتلا به دیابت
• اضافه وزن، چاقی یا تجمع چربی در ناحیه شکم
• افزایش سن
• کم تحرکی و نداشتن فعالیت بدنی منظم
• ابتلا به پیش‌دیابت
• سابقه دیابت بارداری
• ابتلا به برخی اختلالات هورمونی مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک

علائم دیابت نوع 2 معمولا به‌تدریج ظاهر می‌شوند و ممکن است در مراحل اولیه چندان محسوس نباشند. بعضی افراد نیز تا مدت‌ها هیچ علامت مشخصی ندارند. نشانه‌های احتمالی شامل موارد زیر هستند:

• تشنگی و تکرر ادرار
• گرسنگی بیشتر از حد معمول
• خستگی مداوم
• تاری دید
• دیر خوب شدن زخم‌ها
• گزگز یا بی‌حسی دست‌ها و پاها
• عفونت‌های مکرر پوستی یا ادراری

تشخیص دیابت نوع 2 با آزمایش خون انجام می‌شود و صرف مشاهده علائم برای تشخیص کافی نیست.

روش کنترل و درمان دیابت نوع 2

درمان دیابت نوع 2 با توجه به میزان قند خون، شرایط جسمی و بیماری‌های همراه هر فرد تعیین می‌شود. اصلاح الگوی غذایی، فعالیت بدنی منظم و کاهش وزن در صورت وجود اضافه وزن، از بخش‌های مهم برنامه کنترل بیماری هستند. در کنار این اقدامات، پزشک ممکن است داروهای خوراکی یا تزریقی تجویز کند. برخی بیماران نیز در مراحل مختلف بیماری به انسولین نیاز پیدا می‌کنند.

افراد مبتلا به دیابت لازم نیست همه میوه‌ها را از رژیم غذایی خود حذف کنند. نوع میوه، اندازه سهم مصرفی و ترکیب آن با سایر مواد غذایی اهمیت دارد.

دیابت بارداری

دیابت بارداری نوعی افزایش قند خون است که در دوران بارداری تشخیص داده می‌شود و معمولا در زنانی رخ می‌دهد که پیش از بارداری دیابت شناخته‌شده نداشته‌اند. در این دوران، تغییرات هورمونی می‌توانند مقاومت بدن به انسولین را افزایش دهند. اگر لوزالمعده نتواند انسولین کافی برای جبران این وضعیت تولید کند، قند خون بالا می‌رود.

دیابت بارداری اغلب علامت مشخصی ندارد. به همین دلیل، انجام آزمایش غربالگری اهمیت زیادی دارد. به نقل از سایت مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC):

آزمایش این بیماری معمولا بین هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ بارداری انجام می‌شود. در زنانی که عوامل خطر بیشتری دارند، ممکن است پزشک بررسی قند خون را زودتر توصیه کند.

علائم احتمالی دیابت بارداری در برخی زنان شامل موارد زیر است:

• تشنگی بیشتر از حد معمول
• تکرر ادرار
• خستگی غیرعادی

این نشانه‌ها اختصاصی دیابت بارداری نیستند و ممکن است در بارداری طبیعی نیز دیده شوند. بنابراین، برای تشخیص بیماری نمی‌توان فقط به علائم تکیه کرد.

عوامل خطر ابتلا به دیابت بارداری عبارت‌اند از:

• اضافه وزن یا چاقی پیش از بارداری
• سابقه دیابت بارداری در بارداری قبلی
• سابقه خانوادگی ابتلا به دیابت نوع ۲
• سابقه تولد نوزاد با وزن بالا
• وجود برخی عوامل خطر پزشکی و متابولیکی

روش کنترل و درمان دیابت بارداری

کنترل قند خون در دوران بارداری برای حفظ سلامت مادر و جنین اهمیت دارد. برنامه درمانی معمولا شامل تنظیم رژیم غذایی با کمک پزشک یا متخصص تغذیه، فعالیت بدنی متناسب با شرایط بارداری و اندازه‌گیری منظم قند خون است. اگر این اقدامات برای رسیدن به محدوده قند خون مورد نظر کافی نباشند، پزشک ممکن است انسولین یا داروهای مناسب دیگری تجویز کند.

دیابت بارداری در بسیاری از زنان پس از زایمان برطرف می‌شود، اما احتمال باقی ماندن قند خون بالا یا ابتلا به دیابت نوع ۲ در سال‌های بعد وجود دارد. به همین دلیل، انجام آزمایش قند خون حدود ۴ تا ۱۲ هفته پس از زایمان و ادامه غربالگری در سال‌های بعد اهمیت دارد.

پیش‌ دیابت

پیش‌دیابت وضعیتی است که در آن میزان قند خون بالاتر از حد طبیعی قرار دارد، اما هنوز به محدوده تشخیص دیابت نرسیده است. این وضعیت خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را افزایش می‌دهد، اما به این معنا نیست که فرد حتما به دیابت مبتلا خواهد شد. تشخیص و اصلاح به موقع سبک زندگی می‌تواند احتمال پیشرفت بیماری را کاهش دهد.

پیش‌دیابت معمولا علامت مشخصی ندارد و بسیاری از افراد از وجود آن بی‌خبر هستند. به همین دلیل، تشخیص آن با آزمایش خون اهمیت دارد. بر اساس معیارهای رایج انجمن دیابت آمریکا، نتایج زیر می‌توانند نشان‌دهنده پیش‌دیابت باشند:

• آزمایش HbA1c: عددی بین ۵.۷ تا ۶.۴ درصد
• قند خون ناشتا: بین ۱۰۰ تا ۱۲۵ میلی‌گرم در دسی‌لیتر
• آزمایش تحمل گلوکز خوراکی: قند خون بین ۱۴۰ تا ۱۹۹ میلی‌گرم در دسی‌لیتر، دو ساعت پس از مصرف محلول گلوکز

پزشک با توجه به نتیجه آزمایش‌ها و شرایط فرد درباره تشخیص و زمان تکرار آزمایش تصمیم می‌گیرد.

چه عواملی خطر پیشرفت پیش‌ دیابت به دیابت نوع ۲ را افزایش می‌دهند؟

• اضافه وزن و چاقی، به ویژه تجمع چربی در ناحیه شکم
• سابقه خانوادگی دیابت نوع ۲
• کم تحرکی و نداشتن فعالیت بدنی منظم
• سابقه دیابت بارداری
• بالا بودن فشار خون یا اختلال در چربی‌های خون

روش کنترل و پیشگیری از پیشرفت پیش‌ دیابت

مهم‌ترین اقدام برای کنترل پیش‌دیابت، اصلاح سبک زندگی است. داشتن برنامه غذایی متعادل، افزایش فعالیت بدنی و کاهش وزن در افرادی که اضافه وزن دارند، می‌تواند به بهبود قند خون کمک کند. پیگیری آزمایش‌ها نیز برای بررسی وضعیت فرد ضروری است.

در بعضی افراد پرخطر، پزشک ممکن است دارویی مانند متفورمین را برای کاهش احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ در نظر بگیرد. این دارو برای همه افراد مبتلا به پیش‌دیابت ضروری نیست و مصرف آن باید بر اساس شرایط پزشکی فرد و با تجویز پزشک باشد.

راه‌های پیشگیری از دیابت

امکان پیشگیری از دیابت به نوع بیماری بستگی دارد. در حال حاضر روش اثبات‌شده‌ای برای پیشگیری از دیابت نوع ۱ وجود ندارد، اما در بسیاری از افراد می‌توان با اصلاح عوامل خطر، احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ را کاهش داد یا شروع آن را به تاخیر انداخت. به گفته سازمان جهانی بهداشت (WHO):

فعالیت بدنی منظم، تغذیه سالم، حفظ وزن مناسب و پرهیز از مصرف دخانیات از اقدامات موثر در کاهش خطر دیابت نوع ۲ هستند.

تغذیه متعادل داشته باشید

مصرف منظم سبزیجات، میوه‌های کامل، حبوبات، غلات کامل و منابع پروتئینی مناسب به داشتن الگوی غذایی متعادل کمک می‌کند. بهتر است مصرف نوشیدنی‌های شیرین، خوراکی‌های دارای قند افزوده و غذاهای پرکالری و کم‌ارزش غذایی محدود شود. برای کاهش خطر دیابت نیازی به حذف کامل کربوهیدرات‌ها یا کنار گذاشتن همه میوه‌ها نیست؛ کیفیت مواد غذایی و اندازه سهم مصرفی اهمیت بیشتری دارد.

فعالیت بدنی منظم داشته باشید

پیاده‌روی تند، دوچرخه‌سواری و شنا از فعالیت‌هایی هستند که می‌توانند به بهبود حساسیت بدن به انسولین کمک کنند. برای بیشتر بزرگسالان، دست‌کم ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در هفته هدف مناسبی است. افرادی که مدت زیادی کم‌تحرک بوده‌اند یا بیماری زمینه‌ای دارند، بهتر است فعالیت را به‌تدریج و متناسب با وضعیت جسمی خود افزایش دهند.

وزن خود را در محدوده سالم نگه دارید

اضافه وزن و تجمع چربی در ناحیه شکم می‌توانند خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را افزایش دهند. در افرادی که اضافه وزن دارند و در معرض خطر بالای دیابت هستند، کاهش تدریجی وزن می‌تواند مفید باشد. کاهش حدود ۵ تا ۷ درصد از وزن اولیه در افراد پرخطر می‌تواند به پیشگیری یا به تاخیر انداختن دیابت نوع ۲ کمک کند. این هدف برای همه افراد، به ویژه کسانی که وزن طبیعی دارند، ضرورت ندارد.

از مصرف دخانیات خودداری کنید

مصرف دخانیات با افزایش خطر دیابت نوع ۲ و مشکلات قلبی و عروقی ارتباط دارد. ترک سیگار و سایر محصولات دخانی، در کنار تغذیه مناسب و فعالیت بدنی، بخشی از مراقبت از سلامت متابولیک محسوب می‌شود.

آزمایش قند خون را در صورت داشتن عوامل خطر جدی بگیرید

افرادی که پیش‌دیابت دارند، سابقه خانوادگی دیابت نوع ۲ دارند، قبلا به دیابت بارداری مبتلا شده‌اند یا با اضافه وزن و سایر عوامل خطر روبه‌رو هستند، بهتر است درباره زمان و فاصله انجام آزمایش قند خون با پزشک مشورت کنند. تشخیص پیش‌دیابت به فرد فرصت می‌دهد با اصلاح سبک زندگی، احتمال پیشرفت آن به دیابت نوع ۲ را کاهش دهد.

این اقدامات خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را کاهش می‌دهند، اما پیشگیری قطعی را تضمین نمی‌کنند. همچنین هیچ ماده غذایی، دمنوش یا مکملی به تنهایی جایگزین روش‌های علمی پیشگیری از دیابت نیست.

چگونه از عوارض دیابت جلوگیری کنیم؟

بالا بودن قند خون در طولانی مدت می‌تواند به رگ‌های خونی و اعصاب آسیب برساند و خطر بیماری‌های قلبی، سکته مغزی، مشکلات کلیوی، اختلالات بینایی و زخم پای دیابتی را افزایش دهد. با این حال، کنترل مناسب قند خون و سایر عوامل خطر، همراه با معاینات منظم، می‌تواند احتمال بروز بسیاری از این عوارض را کاهش دهد یا تشخیص آن‌ها را به موقع امکان‌پذیر کند.

به گفته سازمان جهانی بهداشت (WHO):

مراقبت موثر از دیابت علاوه بر کنترل قند خون، شامل مدیریت فشار خون و چربی خون و غربالگری منظم مشکلات چشم، کلیه، اعصاب و پاها نیز می‌شود.

قند خون خود را طبق برنامه درمانی کنترل کنید

اندازه‌گیری قند خون و انجام آزمایش HbA1c به بررسی وضعیت کنترل بیماری کمک می‌کنند. آزمایش HbA1c میانگین تقریبی قند خون در سه ماه گذشته را نشان می‌دهد. تعداد دفعات اندازه‌گیری قند خون در منزل برای همه بیماران یکسان نیست و به عواملی مانند نوع دیابت، مصرف انسولین، داروهای مورد استفاده و احتمال افت قند خون بستگی دارد. بنابراین، بهتر است برنامه پایش را پزشک مشخص کند.

فشار خون و چربی خون را جدی بگیرید

دیابت در کنار فشار خون بالا یا اختلال چربی خون می‌تواند خطر آسیب به قلب، عروق و کلیه‌ها را افزایش دهد. بررسی دوره‌ای فشار خون و آزمایش چربی خون، رعایت توصیه‌های غذایی و مصرف داروهای تجویزشده در صورت نیاز، از اقدامات مهم برای کاهش این خطر هستند.

معاینات چشم و کلیه را به تعویق نیندازید

آسیب چشمی ناشی از دیابت ممکن است در مراحل اولیه علامت مشخصی نداشته باشد. معاینه منظم چشم، به ویژه بررسی شبکیه با روش مناسب، به تشخیص زودهنگام این مشکلات کمک می‌کند. همچنین آزمایش خون و ادرار برای بررسی عملکرد کلیه و شناسایی نشانه‌های اولیه آسیب کلیوی اهمیت دارد. زمان و فاصله انجام این بررسی‌ها باید بر اساس نوع دیابت و وضعیت بیمار تعیین شود.

از پاهای خود مراقبت کنید

آسیب عصبی و کاهش جریان خون ممکن است باعث شود فرد زخم، تاول یا آسیب‌های کوچک پا را به موقع احساس نکند. بررسی روزانه پوست پا، توجه به ترک‌ها و زخم‌ها، شست وشو و خشک کردن مناسب پا و استفاده از کفش اندازه و راحت، به کاهش خطر عفونت و زخم کمک می‌کند. افراد مبتلا به بی‌حسی پا، سابقه زخم یا مشکلات گردش خون باید معاینات تخصصی منظم‌تری داشته باشند.

داروها را طبق دستور مصرف کنید و دخانیات را کنار بگذارید

قطع خودسرانه دارو یا تغییر مقدار انسولین و داروهای کاهنده قند خون می‌تواند کنترل بیماری را مختل کند. اگر دارو عارضه‌ای ایجاد کرده یا قند خون به محدوده هدف نمی‌رسد، باید موضوع با پزشک مطرح شود. ترک سیگار و سایر دخانیات نیز به کاهش خطر بیماری‌های قلبی و عروقی و مشکلات پا کمک می‌کند.

کنترل دیابت به معنای تضمین پیشگیری از تمام عوارض نیست، اما پیگیری درمان و انجام معاینات توصیه‌شده می‌تواند خطر بسیاری از مشکلات را کاهش دهد و فرصت درمان زودهنگام را فراهم کند.

دیابت و روزه داری در ماه رمضان

روزه داری در افراد مبتلا به دیابت ممکن است خطر افت یا افزایش قند خون و کم آبی بدن را افزایش دهد. به همین دلیل، روزه گرفتن برای همه بیماران مناسب نیست و باید پیش از ماه رمضان، وضعیت فرد توسط پزشک ارزیابی شود.

افراد مبتلا به دیابت نوع ۱، زنان باردار مبتلا به دیابت، سالمندان دارای ضعف جسمی و بیمارانی که سابقه افت قند خون شدید یا عوارض پیشرفته دارند، ممکن است در معرض خطر بیشتری باشند.

افرادی که با تایید پزشک روزه می‌گیرند، باید قند خون خود را طبق برنامه کنترل کنند و بدون مشورت پزشک، زمان یا مقدار داروهایشان را تغییر ندهند. افت قند خون به کمتر از ۷۰ یا افزایش آن به بیش از ۳۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر، از مواردی است که نیاز به قطع روزه و پیگیری پزشکی دارد.

درمان دیابت

روش درمان دیابت به نوع بیماری، میزان قند خون، سن و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد. هدف از درمان، کنترل قند خون، کاهش علائم و پیشگیری از عوارض طولانی مدت است. برنامه درمانی ممکن است شامل اصلاح تغذیه، فعالیت بدنی، داروهای خوراکی یا تزریقی و انسولین باشد.

درمان دیابت نوع ۱

افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ برای جبران کمبود انسولین باید این هورمون را به صورت تزریقی یا با استفاده از پمپ انسولین دریافت کنند. پایش منظم قند خون و هماهنگ کردن مقدار انسولین با وعده‌های غذایی و فعالیت بدنی نیز بخش مهمی از درمان است. انسولین نباید بدون نظر پزشک قطع یا کم شود.

درمان دیابت نوع ۲

درمان دیابت نوع ۲ معمولا با اصلاح الگوی غذایی، فعالیت بدنی منظم و کاهش وزن در صورت وجود اضافه وزن همراه است. پزشک با توجه به قند خون، وضعیت قلب و کلیه، احتمال افت قند و سایر شرایط فرد، داروی مناسب را انتخاب می‌کند. این داروها ممکن است خوراکی یا تزریقی باشند و برخی بیماران نیز به انسولین نیاز پیدا می‌کنند.

درمان دیابت بارداری

کنترل دیابت بارداری با برنامه غذایی مناسب، فعالیت بدنی مجاز در دوران بارداری و پایش قند خون انجام می‌شود. اگر این اقدامات برای کنترل قند خون کافی نباشند، پزشک ممکن است انسولین تجویز کند. پیگیری وضعیت مادر و جنین و انجام آزمایش‌های پس از زایمان نیز اهمیت دارد.

آیا دیابت درمان قطعی دارد؟

در حال حاضر درمان قطعی و یکسانی برای ریشه کن کردن همه انواع دیابت وجود ندارد. با این حال، برخی افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ ممکن است به وضعیتی به نام «فروکش دیابت» برسند. در این حالت، قند خون برای دست کم سه ماه و بدون مصرف داروهای کاهنده قند، در محدوده زیر آستانه تشخیص دیابت قرار می‌گیرد. این وضعیت به معنای درمان دائمی نیست و فرد همچنان به پایش قند خون و مراقبت پزشکی نیاز دارد.

داروهای مورد استفاده در درمان دیابت نوع ۲

برای کنترل دیابت نوع ۲ از گروه‌های مختلف دارویی استفاده می‌شود. انتخاب دارو به میزان قند خون، وضعیت کلیه و قلب، وزن، احتمال افت قند خون و شرایط پزشکی فرد بستگی دارد. متفورمین یکی از داروهای رایج این بیماری است، اما لزوما انتخاب اول برای همه بیماران نیست.

داروی متفورمین

متفورمین از داروهای پرکاربرد در درمان دیابت نوع ۲ است. این دارو تولید گلوکز در کبد را کاهش می‌دهد و به بهبود حساسیت بدن به انسولین کمک می‌کند. تهوع، اسهال و ناراحتی معده از عوارض شایع آن هستند که معمولا با مصرف دارو همراه غذا و افزایش تدریجی دوز کاهش پیدا می‌کنند. مصرف طولانی مدت متفورمین نیز ممکن است باعث کاهش سطح ویتامین B12 شود. پیش از تجویز و در طول درمان، عملکرد کلیه باید بررسی شود.

داروهای سولفونیل اوره

سولفونیل اوره با تحریک سلول‌های بتای لوزالمعده، ترشح انسولین را افزایش می‌دهد. گلیمپیرید، گلیپیزید و گلیبوراید (گلی‌بن‌کلامید) از داروهای این گروه هستند. افت قند خون و افزایش وزن از عوارض مهم آن‌ها محسوب می‌شوند. احتمال افت قند خون در سالمندان و افراد مبتلا به اختلال عملکرد کلیه یا کبد بیشتر است.

داروهای مگلیتینید

مگلیتینیدها مانند سولفونیل اوره ترشح انسولین را افزایش می‌دهند، اما اثر آن‌ها سریع‌تر و کوتاه‌تر است. رپاگلیناید و ناتگلیناید از داروهای این گروه هستند که معمولا پیش از وعده غذایی مصرف می‌شوند و به کنترل افزایش قند خون پس از غذا کمک می‌کنند. افت قند خون و افزایش وزن از عوارض احتمالی آن‌هاست. زمان مصرف باید با وعده‌های غذایی و دستور پزشک هماهنگ باشد.

مهارکننده‌های DPP-4

سیتاگلیپتین، ساکساگلیپتین و لیناگلیپتین از داروهای این گروه هستند. این داروها با افزایش فعالیت هورمون‌های اینکرتین، به ترشح وابسته به قند انسولین و کاهش ترشح گلوکاگون کمک می‌کنند. اثر آن‌ها در کاهش قند خون معمولا متوسط است و به تنهایی اغلب باعث افت قند خون یا افزایش وزن نمی‌شوند. درد شدید مفاصل و التهاب لوزالمعده از عوارض نادر گزارش شده هستند. در انتخاب بعضی داروهای این گروه، از جمله ساکساگلیپتین، وضعیت قلب بیمار نیز باید در نظر گرفته شود.

سایر داروهای دیابت نوع ۲

داروهای مهارکننده SGLT2 مانند امپاگلیفلوزین و داپاگلیفلوزین، با افزایش دفع گلوکز از طریق ادرار به کاهش قند خون کمک می‌کنند. این داروها در برخی بیماران مبتلا به بیماری قلبی، نارسایی قلبی یا بیماری مزمن کلیه مزایای مهمی دارند.

آگونیست‌های گیرنده GLP-1 مانند سماگلوتاید، لیراگلوتاید و دولاگلوتاید نیز از گزینه‌های درمانی هستند. این داروها به تنظیم ترشح انسولین، کاهش گلوکاگون و در بسیاری از بیماران کاهش وزن کمک می‌کنند. تهوع و سایر مشکلات گوارشی از عوارض احتمالی آن‌ها هستند.

انتخاب نوع دارو، مقدار مصرف و ترکیب داروها باید توسط پزشک و بر اساس شرایط هر بیمار انجام شود. هیچ یک از این داروها نباید بدون مشورت پزشک شروع، قطع یا جایگزین شوند.

درمان خانگی دیابت

درمان دیابت با دمنوش، گیاهان دارویی یا خوراکی‌های خاص امکان‌پذیر نیست. موادی مانند دارچین، شنبلیله و خربزه تلخ در برخی پژوهش‌ها بررسی شده‌اند، اما شواهد موجود برای اثبات اثربخشی و توصیه آن‌ها به عنوان درمان دیابت کافی نیست. بعضی مکمل‌های گیاهی نیز ممکن است با داروهای دیابت تداخل داشته باشند یا عوارض ایجاد کنند.

مراقبت در خانه به معنای اجرای منظم برنامه درمانی است. رعایت رژیم غذایی متناسب، فعالیت بدنی، مصرف داروهای تجویزشده، اندازه‌گیری قند خون طبق دستور پزشک و حضور در جلسات پیگیری، به کنترل بهتر بیماری کمک می‌کنند. افراد مبتلا نباید دارو یا انسولین خود را با دمنوش و روش‌های سنتی جایگزین کنند.

تشخیص دیابت بدون آزمایش امکان پذیر است؟

تشخیص قطعی دیابت بدون آزمایش خون امکان پذیر نیست. نشانه‌هایی مانند تشنگی زیاد، تکرر ادرار، کاهش وزن بی دلیل و خستگی می‌توانند احتمال ابتلا را مطرح کنند، اما برای تایید بیماری کافی نیستند. از طرف دیگر، بعضی افراد به ویژه در مراحل اولیه دیابت نوع ۲ هیچ علامت مشخصی ندارند.

پزشک برای تشخیص از آزمایش‌هایی مانند قند خون ناشتا، HbA1c و تست تحمل گلوکز خوراکی استفاده می‌کند. در افراد دارای علائم واضح، ممکن است آزمایش قند خون تصادفی نیز در تشخیص به کار برود. اگر افزایش قند خون قطعی و واضح نباشد، معمولا نتیجه غیرطبیعی باید با آزمایش دیگری تایید شود.

دستگاه تست قند خون خانگی برای پایش قند خون افراد مبتلا کاربرد دارد، اما به تنهایی ابزار تشخیص قطعی دیابت نیست. اگر علائم مشکوک یا عوامل خطر ابتلا را دارید، بهتر است برای انجام آزمایش و بررسی نتیجه به پزشک مراجعه کنید.

چه زمانی برای دیابت باید به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر علائمی مانند تشنگی زیاد، تکرر ادرار، کاهش وزن بدون دلیل، خستگی مداوم یا تاری دید دارید، برای بررسی قند خون به پزشک مراجعه کنید. افراد مبتلا به دیابت نیز باید در فواصل تعیین‌شده، برای بررسی قند خون، فشار خون، عملکرد کلیه، وضعیت چشم و سلامت پاها معاینه شوند.

در شرایط زیر نباید مراجعه به پزشک را به تعویق انداخت:

• بالا یا پایین بودن مکرر قند خون خارج از محدوده هدف تعیین‌شده
• تکرار افت قند خون، به ویژه هنگام خواب یا پس از مصرف دارو
• ایجاد زخم، تاول، قرمزی، تورم یا ترشح در پاها
• بروز بی‌حسی، سوزش یا درد جدید در دست‌ها و پاها
• تهوع، استفراغ، تب یا بیماری‌ای که کنترل قند خون را دشوار کرده است

توصیه‌های پرستاری برای مراقبت از بیمار مبتلا به دیابت

مراقبت روزانه از بیمار دیابتی فقط به یادآوری زمان مصرف دارو محدود نمی‌شود. ثبت قند خون، توجه به علائم افت یا افزایش آن، مراقبت از پاها و رعایت برنامه غذایی از مواردی هستند که به پیگیری بهتر بیماری کمک می‌کنند.

• ثبت قند خون و داروها: زمان اندازه‌گیری قند خون، مقدار آن، وعده‌های غذایی و داروهای مصرفی را طبق برنامه ثبت کنید. تغییر مقدار انسولین یا داروها باید فقط با نظر پزشک انجام شود.
• توجه به علائم افت قند خون: تعریق، لرزش، گرسنگی ناگهانی، گیجی و ضعف می‌توانند از نشانه‌های افت قند باشند. اگر بیمار هوشیار است و می‌تواند به راحتی بلع انجام دهد، طبق برنامه درمانی می‌توان از قند سریع‌الجذب استفاده کرد. در صورت افت قند زیر ۷۰، روش رایج مصرف ۱۵ گرم کربوهیدرات سریع‌الجذب و بررسی مجدد قند پس از ۱۵ دقیقه است.
• بررسی روزانه پاها: کف پا، بین انگشتان و پاشنه را از نظر زخم، ترک، تاول، قرمزی یا تغییر رنگ بررسی کنید. هر زخم جدید یا نشانه عفونت باید به پزشک گزارش شود.
• رعایت برنامه غذایی و مصرف آب: وعده‌های غذایی را مطابق برنامه تنظیم‌شده رعایت کنید و از حذف خودسرانه وعده‌ها، به ویژه در بیماران مصرف‌کننده انسولین یا داروهای کاهنده قند خون، خودداری کنید.
• توجه به تغییرات رفتاری سالمندان: گیجی ناگهانی، خواب‌آلودگی غیرمعمول، کاهش اشتها یا ضعف جدید ممکن است نشانه افت قند خون یا یک مشکل پزشکی دیگر باشد و نباید صرفا به افزایش سن نسبت داده شود.

پرستار یا مراقب آموزش‌دیده می‌تواند در ثبت قند خون، یادآوری داروها، رعایت برنامه غذایی و مشاهده علائم هشدار به بیمار و خانواده کمک کند. با این حال، تشخیص عوارض، تغییر دوز دارو و تصمیم‌گیری درباره درمان بر عهده پزشک است.

سخن آخر

دیابت بیماری مزمنی است که انواع مختلفی دارد و روش کنترل آن با توجه به نوع بیماری و شرایط هر فرد تعیین می‌شود. تشخیص به موقع، مصرف منظم دارو، تغذیه متعادل، فعالیت بدنی و بررسی دوره‌ای قند خون می‌توانند به کنترل بهتر بیماری و کاهش خطر عوارض کمک کنند. استفاده از درمان‌های خانگی و گیاهی نیز نباید جایگزین مراقبت پزشکی شود.

در سالمندان مبتلا به دیابت، پیگیری داروها، رعایت برنامه غذایی و توجه به تغییرات قند خون اهمیت زیادی دارد. در صورت نیاز خانواده می‌تواند از خدمات پرستار در منزل برای کمک به مراقبت‌های روزمره استفاده کند. این خدمات در کنار پیگیری پزشک، به اجرای منظم‌تر برنامه مراقبتی کمک می‌کنند.

سوالات متداول