تشنج در کودکان یکی از ترسناکترین اتفاقاتی است که ممکن است والدین با آن مواجه شوند، بهویژه زمانی که کودک به دلیل تب دچار تشنج میشود. تشنج تبدار یا Febrile Seizure شایعترین نوع تشنج در دوران کودکی است و معمولاً در سنین ۶ ماهگی تا ۵ سالگی رخ میدهد. اگرچه این وضعیت در اغلب موارد خطرناک نیست، اما آگاهی از علائم، انواع و اقدامات صحیح هنگام تشنج از سوی والدین و پرستار کودک، نقش مهمی در حفظ سلامت کودک و آرامش والدین دارد.
تشنج تبدار (Febrile Seizure) چیست؟
تشنج تبدار به حملهای ناگهانی از فعالیت الکتریکی غیرطبیعی در مغز کودک گفته میشود که همزمان با تب رخ میدهد. این تشنجها معمولاً در کودکان ۶ ماهه تا ۵ ساله دیده میشوند و بیشترین شیوع آنها در سه سال اول زندگی است.
نکته مهم این است که تشنج ناشی از تب بهخودیخود یک بیماری مستقل محسوب نمیشود، بلکه واکنشی از مغز نابالغ کودک به افزایش سریع دمای بدن است. در بسیاری از موارد، حتی قبل از آنکه والدین متوجه علائم تشنج کودک و تب شوند، تشنج اتفاق میافتد.
علائم تشنج ناشی از تب در کودکان
علائم تتشنج ناشی از تب میتواند شدتهای مختلفی داشته باشد، اما معمولاً بهصورت ناگهانی آغاز میشود و کودک کنترل بدن خود را از دست میدهد. شایعترین علائم عبارتاند از:
- لرزش شدید یا حرکات غیرارادی دستها و پاها
- سفت شدن عضلات یا قفل شدن بدن
- بیهوشی یا عدم پاسخ به صدا و لمس
- برگشتن چشمها به بالا یا خیره شدن
- ترشح بزاق، کف کردن دهان، استفراغ
- بیاختیاری ادرار یا مدفوع
در بیشتر موارد، تشنج فقط چند دقیقه طول میکشد و بهطور خودبهخود متوقف میشود. با این حال، مشاهده این علائم برای والدین بسیار نگرانکننده است و نیاز به دانستن اقدامات پرستاری در تشنج و بررسی پزشکی دارد.
علائم تشنج خفیف در کودکان
برخی تشنجها خفیف هستند و ممکن است بهراحتی نادیده گرفته شوند، اما همین موارد نیز اهمیت پزشکی دارند. تشنج خفیف ممکن است به شکل زیر بروز کند:
- خیره شدن کودک به یک نقطه بدون واکنش به صدا
- لرزش خفیف پلکها، لبها یا یک دست
- قطع کوتاهمدت ارتباط چشمی
- گیجی یا خوابآلودگی پس از پایان حمله
این علائم معمولاً کوتاهمدتاند اما اگر تکرار شوند، لازم است کودک توسط پزشک بررسی شود.
انواع تشنج ناشی از تب در کودکان
تشنج تبدار به دو نوع اصلی تقسیم میشود که هرکدام ویژگیهای خاص خود را دارند.
تشنج تبدار ساده
این نوع تشنج شایعترین شکل تشنج تبدار است و معمولاً کمتر از ۱۵ دقیقه طول میکشد. در این حالت:
- تشنج فقط یک بار در ۲۴ ساعت رخ میدهد
- کل بدن کودک درگیر میشود
- کودک پس از تشنج بهسرعت بهبود مییابد
تشنج تبدار ساده معمولاً بیخطر است و عارضه بلندمدتی ایجاد نمیکند.
تشنج تبدار پیچیده
تشنج پیچیده شدت و مدت بیشتری دارد و نیازمند بررسی دقیقتر است. ویژگیهای آن شامل:
- طول کشیدن بیش از ۱۵ دقیقه
- تکرار تشنج در یک شبانهروز
- درگیری یک سمت بدن
در این موارد، احتمال نیاز به درمان دارویی یا بررسیهای تخصصی بیشتر وجود دارد.
| ویژگیها | تشنج تبدار ساده | تشنج تبدار پیچیده |
|---|---|---|
| مدت زمان تشنج | کمتر از ۱۵ دقیقه | بیشتر از ۱۵ دقیقه |
| تعداد در ۲۴ ساعت | فقط یک بار | بیش از یک بار |
| درگیری بدن | کل بدن | یک سمت یا بخشی از بدن |
| احتمال عوارض | بسیار کم | کمی بیشتر |
| نیاز به بررسی تخصصی | معمولاً ندارد | دارد |
علائم صرع در کودکان و تفاوت با تشنج تب دار
یکی از نگرانیهای شایع والدین، اشتباه گرفتن تشنج ناشی از تب با صرع در کودکان است.صرع در کودکان یک اختلال عصبی مزمن است که با تشنجهای مکرر و بدون ارتباط با تب یا بیماری حاد شناخته میشود. علائم صرع میتواند شامل لرزش و حرکات غیرارادی اندامها، خیره شدن ناگهانی کودک به یک نقطه، از دست دادن هوشیاری، افتادن ناگهانی، یا حرکات غیرعادی دهان و چشمها باشد و این حملات ممکن است بارها در زمانها و شرایط مختلف تکرار شوند.
در مقابل، تشنج تبدار فقط در حضور تب و معمولاً در جریان یک عفونت یا افزایش سریع دمای بدن رخ میدهد و اغلب در کودکان ۶ ماه تا ۵ سال دیده میشود. تشنج تبدار معمولاً کوتاهمدت، گذرا و بدون عارضه دائمی است و پس از رفع تب تکرار نمیشود، در حالی که صرع نیازمند پیگیری طولانیمدت، بررسیهای تخصصی مانند نوار مغز و در بسیاری موارد درمان دارویی است. این تفاوت اساسی باعث میشود که تشنج تبدار در اغلب موارد نشانه صرع نباشد و پیشآگهی بسیار بهتری نسبت به صرع داشته باشد. از نشانههایی که میتواند به نفع صرع باشد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تشنج بدون وجود تب
- تکرار تشنجها در زمانهای مختلف
- سابقه خانوادگی صرع
- تأخیر در رشد یا مشکلات عصبی
در صورت شک به صرع، انجام نوار مغز (EEG) و بررسی تخصصی ضروری است.
علت تشنج در کودکان هنگام تب
تشنج در کودکان هنگام تب معمولاً به دلیل افزایش سریع دمای بدن رخ میدهد، نه صرفاً بالا بودن عدد تب. مغز کودکان خردسال هنوز در حال تکامل است و نسبت به تغییرات ناگهانی دما حساسیت بیشتری دارد، به همین دلیل در زمان شروع یک بیماری تبدار ممکن است واکنش تشنجی نشان دهد. شایعترین علتهای تب که میتوانند منجر به تشنج شوند شامل عفونتهای ویروسی مانند آنفولانزا، سرماخوردگی شدید، عفونت گوش، عفونتهای تنفسی فوقانی، آبلهمرغان و در برخی موارد کرونا هستند.
همچنین گاهی تب ناشی از واکسیناسیون میتواند محرک تشنج باشد، اما باید تأکید کرد که عامل اصلی تشنج، خود تب است نه واکسن. در موارد نادر، تشنج ممکن است حتی پیش از آنکه تب بهطور واضح قابل اندازهگیری باشد رخ دهد، زیرا افزایش دمای بدن بهصورت ناگهانی اتفاق افتاده است. علت اصلی تشنج تبدار، افزایش سریع دمای بدن است. بیماریهایی که معمولاً باعث تب و در نتیجه تشنج میشوند شامل:
- آنفولانزا و عفونتهای ویروسی
- عفونت گوش
- سرماخوردگی و عفونتهای تنفسی فوقانی
- آبله مرغان
- کرونا
در برخی موارد، تب ناشی از واکسیناسیون نیز ممکن است باعث تشنج شود. توجه داشته باشید که عامل تشنج، تب است نه خود واکسن.
تشنج در خواب کودکان
تشنج تبدار میتواند در خواب نیز رخ دهد و همین موضوع باعث ترس بیشتر والدین میشود. نشانههای تشنج در خواب شامل حرکات غیرطبیعی اندامها، تعریق شدید، یا بیدار نشدن کودک است. در صورت مشاهده چنین علائمی، باید کودک را بهدقت تحت نظر داشت و در صورت طولانی شدن تشنج، با اورژانس تماس گرفت.
هنگام تشنج کودک چه کار کنیم؟
دانستن اقدامات صحیح هنگام تشنج میتواند از آسیب به کودک جلوگیری کند:
- آرامش خود را حفظ کنید
- مدت زمان تشنج را ثبت کنید
- کودک را بهآرامی روی زمین و به پهلو بخوابانید
- اشیای خطرناک اطراف او را دور کنید
- چیزی داخل دهان کودک نگذارید
- کودک را نگه ندارید یا مهار نکنید
اگر تشنج بیش از ۵ دقیقه طول کشید، تماس فوری با اورژانس ضروری است.
علائم بعد از تشنج در کودکان
پس از پایان تشنج، معمولاً کودک دچار خوابآلودگی، گیجی و بیحالی میشود. برخی کودکان ممکن است گریه کنند یا مدتی طول بکشد تا به حالت طبیعی بازگردند. این علائم اغلب موقتی هستند، اما اگر بیش از حد طولانی شوند باید به پزشک مراجعه کرد.
عوارض تشنج بر مغز کودک
یکی از بزرگترین نگرانیهای والدین، آسیب مغزی پس از تشنج است. خوشبختانه، تشنج تبدار ساده معمولاً هیچ آسیب دائمی به مغز وارد نمیکند. در تشنجهای پیچیده و مکرر، احتمال مشکلات آینده بسیار کم اما کمی بیشتر از حالت عادی است. در مجموع، بیشتر کودکان بدون هیچ عارضهای به زندگی طبیعی خود ادامه میدهند.
چه زمانی باید فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد؟
در شرایط زیر مراجعه فوری به مراکز درمانی ضروری است:
• اولین تشنج کودک
• طول کشیدن تشنج بیش از ۵ دقیقه
• مشکل در تنفس
• سفتی گردن، استفراغ شدید یا بیحالی عمیق
• دیر به هوش آمدن کودک
• آسیبدیدگی حین تشنج
در سایت mayoclinic میخوانیم:
دادن استامینوفن مخصوص نوزادان یا کودکان (تیلنول و غیره) یا ایبوپروفن (ادویل، موترین و غیره) در ابتدای تب ممکن است کودک شما را راحتتر کند، اما از تشنج جلوگیری نمیکند.
هنگام دادن آسپرین به کودکان یا نوجوانان احتیاط کنید. اگرچه آسپرین برای استفاده در کودکان بالای 3 سال تأیید شده است، کودکان و نوجوانانی که از آبله مرغان یا علائم شبه آنفولانزا بهبود مییابند هرگز نباید آسپرین مصرف کنند. دلیل این امر این است که آسپرین با سندرم ری، یک بیماری نادر اما بالقوه تهدیدکننده زندگی، در چنین کودکانی مرتبط دانسته شده است.
آیا تشنج ناشی از تب خطرناک است
تشنج ناشی از تب یا تشنج تبدار در اغلب موارد خطرناک نیست و بهطور معمول هیچ آسیب دائمی به مغز یا رشد کودک وارد نمیکند. این نوع تشنج بیشتر در کودکان بین ۶ ماه تا ۵ سال دیده میشود و واکنشی از مغز نابالغ کودک به افزایش سریع دمای بدن است، نه نشانه یک بیماری مغزی جدی.
در تشنج تبدار ساده که شایعترین نوع آن است، حمله تشنجی کمتر از ۱۵ دقیقه طول میکشد، فقط یک بار در شبانهروز رخ میدهد و پس از پایان آن کودک بهتدریج به حالت طبیعی بازمیگردد. مطالعات نشان دادهاند که این نوع تشنج نه باعث آسیب مغزی میشود و نه موجب کاهش هوش یا اختلال در یادگیری کودک در آینده.
با این حال، در مواردی که تشنج طولانیتر از ۱۵ دقیقه باشد، در یک روز چند بار تکرار شود یا فقط یک سمت بدن کودک را درگیر کند (تشنج تبدار پیچیده)، نیاز به بررسی دقیقتر پزشکی وجود دارد. حتی در این شرایط نیز احتمال بروز عوارض جدی پایین است، اما پزشک ممکن است برای اطمینان، آزمایشها یا پیگیریهای بیشتری انجام دهد.
سوالات متداول
1. آیا تشنج تبدار باعث صرع میشود؟
در اغلب موارد خیر. بیشتر کودکانی که تشنج تبدار دارند، هرگز دچار صرع نمیشوند.
2. آیا هر تب بالایی باعث تشنج میشود؟
خیر. بیشتر تشنجها به دلیل افزایش ناگهانی دما رخ میدهند، نه صرفاً بالا بودن تب.
3. آیا تشنج تبدار خطرناک است؟
در نوع ساده، معمولاً بیخطر است و عارضهای ایجاد نمیکند.
4. آیا میتوان از تشنج تبدار پیشگیری کرد؟
تشنج تبدار قابل پیشبینی نیست، اما کنترل تب و آگاهی والدین میتواند به مدیریت بهتر آن کمک کند.
