علت استفراغ و اقدامات بعد از استفراغ در کودکان

این مقاله در تاریخ 12-05-1405 توسط تیم پرستاری سلامت اول بازبینی و به‌روزرسانی شده است.

استفراغ در کودکان یکی از شایع‌ترین علائم گوارشی است که می‌تواند در هر سنی و به دلایل مختلفی بروز پیدا کند. گاهی علت استفراغ کودک یک مشکل ساده مانند پرخوری، رفلاکس یا حساسیت غذایی است، اما در برخی موارد استفراغ ناگهانی کودک می‌تواند نشانه‌ای از عفونت‌های ویروسی، مسمومیت غذایی، مشکلات معده و روده یا حتی استرس و اضطراب باشد. 

برای مدیریت بهتر استفراغ لازم است والدین با اقدامات اولیه و اصولی آشنا باشند. مهم‌ترین کار، جلوگیری از کم‌ آبی کودک است، یعنی دادن جرعه‌های کوچک محلول ORS یا آب جوشیده خنک‌شده در فاصله‌های کوتاه. در مواردی که استفراغ ادامه‌دار است، باید غذاهای سبک مانند موز، برنج، نان تست یا سوپ رقیق به‌تدریج به کودک داده شود. همچنین توجه به علائم خطر مانند بی‌حالی شدید، تب بالا، وجود خون در استفراغ یا خشک شدن دهان ضروری است، زیرا این موارد نیاز به بررسی فوری پزشک دارند. والدین، مخصوصاً آن‌هایی که زمان کافی ندارند یا کودکشان نیاز به مراقبت مستمر دارد، می‌توانند از خدمات پرستار کودک در منزل برای رسیدگی دقیق‌تر و مراقبت صحیح بهره ببرند.

استفراغ در کودکان

استفراغ در کودکان صرفاً یک علامت نیست، بلکه می‌تواند پنجره‌ای به سوی تشخیص بسیاری از بیماری‌ها باشد. بررسی دقیق ویژگی‌های استفراغ، مانند استفراغ جهنده کودک در مقابل استفراغ معمولی، رنگ آن و علائم همراه آن (تب، درد شکم، قولنج، اسپاسم) به والدین و پزشکان کمک می‌کند تا علت اصلی را سریع‌تر شناسایی کنند. برای مثال، استفراغ جهنده در کودک ممکن است نشانه انسداد در قسمت خروجی معده باشد، در حالی که استفراغ حاوی شیر و بدون فشار، بیشتر به رفلاکس معده اشاره دارد. همچنین، رنگ و ظاهر استفراغ اطلاعات مهمی درباره مرحله طی شده در دستگاه گوارش ارائه می‌دهد، مثلاً استفراغ زرد رنگ نشان‌دهنده عبور از روده‌های باریک است.

با تحلیل دقیق‌تر این نشانه‌ها، می‌توان به بیماری‌های مختلفی پی برد. استفراغ‌های غیرانسدادی ممکن است ناشی از زخم اثنی‌عشر، گاستریت (التهاب معده)، اسهال ویروسی یا میکروبی، علائم هپاتیت یا التهاب کیسه صفرا باشد. همراهی تب با استفراغ اغلب به عفونت‌های میکروبی یا ویروسی اشاره دارد، در حالی که دردهای شدید و کولیکی شکم ممکن است نمایانگر انسداد روده یا مشکلات مجاری ادراری باشد. حتی آپاندیسیت نیز می‌تواند با استفراغ‌های همراه با دردهای مداوم و افزایشی در سمت راست پایین شکم خود را نشان دهد. به همین دلیل آگاهی از این نشانه‌ها می‌تواند به والدین در تشخیص آپاندیس در کودکان در منزل و مراجعه به‌موقع برای دریافت مراقبت پزشکی کمک کند.

به نقل از سایت healthdirect:

استفراغ یک علامت بسیار شایع در کودکان است. این یکی از رایج ترین دلایلی است که والدین فرزند خود را نزد پزشک می برند.
اگر کودک شما استفراغ می کند، محتویات معده او به زور از دهان او خارج می شود. استفراغ همچنین به عنوان پر کردن یا بیماری شناخته می شود.
نوزادان معمولاً پس از شیر خوردن مقدار کمی غذا می آورند؛ این به عنوان پوسستینگ یا رفلاکس شناخته می شود. بدون هیچ تلاشی اتفاق می افتد. این برخلاف استفراغ است که شامل انقباضات قوی عضلات شکم آنها می شود.

علت و درمان استفراغ بر اساس سن کودک

علت استفراغ در کودک با افزایش سن او دستخوش تغییر می‌شود. از این رو پیش از هر اقدام درمانی سن مورد بررسی قرار می‌گیرد تا انتخاب روش‌های درمانی با نهایت دقت صورت بگیرد.

استفراغ در نوزادان زیر یک سال

از جمله دلایل رخ دادن استفراغ در کودکان زیر یکسال میتوان به فلاکس، عفونت‌های ویروسی یا تغذیه بیش از حد اشاره کرد. علائم ذکر شده به تنهایی خطرناک نیستند و در صورت رعایت کردن توصیه‌ها و مراقبت‌های لازم برطرف خواهند شد با این حال مکرر، جهنده و سبز رنگ بودن رنگ استفراغ در کنار بی حالی شدید نوزاد از جمله علائم هشداردهنده‌ای است که پس از مشاهده آن‌ها باید هرچه سریع‌تر نوزاد خود را نزد پزشک ببرید.

استفراغ کودکان 1 تا 6 سال

در این گروه سنی، شایع‌ترین علت استفراغ، عفونت‌های ویروسی معده و روده (گاستروانتریت) است. در حالی که علائم دیگری از جمله مسمومیت غذایی نیز می‌توانند در رخ دادن این شرایط نقش داشته بانشد. درمان این وضعیت معمولاً شامل استراحت، مصرف مایعات کافی، استفاده از ORS در صورت نیاز و ادامه تغذیه سبک است اما اگر متوجه شدید که علائم حتی در صورت استراحت‌های لازم بیش از 24 ساعت ادامه داشت، باید در اولین فرصت به پزشک مراجعه نمایید.

استفراغ کودکان بزرگ

در کودکان مدرسه‌ای و نوجوانان، علاوه بر عفونت‌های گوارشی، عوامل دیگری از جمله میگرن، مسمومیت غذایی، بیماری حرکت و در برخی موارد آپاندیسیت یا سایر بیماری‌های زمینه‌ای نیز می‌توانند باعث استفراغ شوند. در این گروه سنی از کودکان اگر استفراغ با درد شدید شکم، تب بالا، سردرد شدید، خون در استفراغ یا کاهش هوشیاری همراه باشد، کودک باید هرچه سریع‌تر توسط پزشک ارزیابی شود.

باتوجه به موارد ذکر شده علل‌های کلی که منجر به استفراغ در کودکان می‌شود، شامل موارد زیر است:

• زخم‌های معده
• زخم‌های گاستریک
• انسداد روده
• پانکراتیت
• بیماری التهابی روده
• تنگی پیلوریک (وضعیتی که مانع عبور غذا از معده به روده کوچک می‌شود)

انواع استفراغ در کودکان و تفاوت آن‌ها

نمی‌توان یک علت مشخص را برای رخ دادن استفراغ در تمامی کودکان در نظر گرفت. در واقع رنگ، شدت و زمان بروز استفراغ می‌توان سرنخ‌هایی در رابطه با علل احتمالی آن در اختیار پزشک و والدین قرار بدهد. از جمله رایج‌ترین الگوهای استفراغ که کودکان به آن دچار می‌شوند، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

استفراغ جهنده

در استفراغ جهنده، محتویات معده با فشار زیاد از دهان کودک خارج می‌شود. این حالت که علاوه بر کودکان در بسیاری از نوزادان نیز دیده می‌شود می‌تواند به علت درگیر بودن با مشکلاتی همچون تنگی پیلور (باریک شدن مسیر خروجی معده به روده) باشد.
تکرار شدن دائمی استفراغ جهنده منرج می‌شود تا کودک نتواند تا مدت جذب مایعات را در بدن خود نگه دارد و در نهایت وزن گیری مناسبی داشته باشد و علائمی همچون خشکی دهان یا کاهش حجم ادرار را تجربه کند.

استفراغ سبز یا زرد رنگ

اگر قصد دارید تا دلیلی استفراغ کودک خود را متوجه شوید تا راهکار درمانی مناسبی را برای ان انتخاب کنید، بهتر است تا به رنگ آن دقت نمایید.به عنوان مثال استفراغ زرد که به علت وجود صفرا رخ می‌دهد، زمانی دیده می‌شود که معده کودک خالی است یا استفراغ به شکل مکرر اتفاق افتاده است.
از طرف دیگر استفراغ سبز رنگ به علت مشکلات جدی همانند انسداد روده رخ می‌دهد. این استفراغ اگر با درد شکم، بی حالی یا قطع دفع مدفوع همراه باشد نیاز به مرجع سریع پزشکی خواهد داشت.

استفراغ همراه با اسهال

از جمله دیگر الگوهای شایع استفراغ که در کودکان دیده می‌شود، همراه شدن با اسهال است که معمولا به علت گاستروانتریت (التهاب معده و روده) و ویروس ایجاد می‌شود. از آنجایی که در چنین شرایطی باید از برهم خوردن تعادل آّ و ملاح بدن کودک جلوگیری کرد، به والدین توصیه می‌شود تا همراه به علائمی همچون کاهش تعداد پوشک خیس، خشکی لب‌ها و گریه بدون اشک حساس باشند.

استفراغ صبحگاهی

علت استفراغ کودک هنگام صبح می‌تواند به دلایلی از جمله مشکلات گوارشی یا عفونت بازگردد. اگر استفراغ صبحگاهی کودک با علائم دیگری از جمله سردرد، اختلال در تعادل، تغییر رفتار، کاهش سطح هوشیاری یا مشکلات بینایی همراه بود باید در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید زیرا در مواقع نادر تمامی این عوامل ممکن است به دلیل افزایش فشار داخل جمجمه صورت بگیرد.

استفراغ مکرر و طولانی مدت

در صورتی که کودک شما به استفراغ طولانی مدت و مکرر مبتلا شد، نباید به هیچ عنوان آن را نادیده بگیرید زیرا ممکن است به دلایلی از جمله رفلاکس معده، مشکلات گوارشی، عفونت‌های مکرر یا بیماری‌های زمینه‌ای رخ داده باشد. این شرایط در صورت کاهش وزن، بی‌اشتهایی شدید، درد شکم مداوم یا وجود خون در استفراغ نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارد.

رنگ استفراغ کودک چه معنایی دارد؟

همانطور که گفته شد رنگ استفراغ کودک از جمله مواردی است که می‌تواند به پزشک و همچنین والدین در انجام اقدام درمانی مناسب کمک کند. در جدول زیر معنی و اقدام مورد نیاز برای هر رنگ استفراغ نوشته شده است:

درمان خانگی استفراغ و حالت تهوع کودکان

درمان استفراغ کودکان در خانه؛ بعد از بالا آوردن چکار کنیم؟
از آنجایی که در بیشتر مواقع استفراغ کودکان به دلیل عفونت‌های ویروسی و گوارشی ایجاد می‌شود، می‌تواند با رعایت مراقبت مناسب در منزل شرایط سلامت کودک را به حالت پایدار بازگرداند. از جمله اقدامات برای درمان استفراغ کودکان در خانه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• برگ نعنا: جای نعنا برای درمان سریع حالت تهوع ناشی از تب دنگی مناسب است. کافی است برگ‌های نعنا خشک را یک ساعت در آب بجوشانید و میل کنید.
• دارچین: چای دارچین از مناسب‌ترین داروهای خانگی برای درمان حالت تهوع است. چای دارچین حتی برای درمان حالت تهوع بارداری نیز توصیه می‌شود. کافی است چوب دارچین را برای 10 دقیقه در آب جوش قرار داده و بعد از صاف کردن دمنوش، آن را با عسل ترکیب کرده و میل کنید.
• زنجبیل: زنجبیل از بهترین داروهای گیاهی برای درمان مشکلات گوارشی است. می‌توانید زنجبیل را بجوید یا آن را با عسل ترکیب کرده و میل کنید. این ماده خوراکی برای آرام کرده مشکلات معده و حالت تهوع مفید است.
• میخک: گذشته از علت استفراغ کودک می‌توانید این عارضه را با گل میخک درمان کنید. گل میخک ضدعفونی کننده دستگاه گوارش بوده و جویدن آن یا ترکیب آن با عسل و میل کردن آن به درمان و حالت تهوع کمک می‌کند.
• دانه رازیانه: رازیانه خواص زیادی برای کاهش و درمان حالت تهوع دارد. کافی است کمی رازیانه را بجوید یا دمنوش آن را میل کنید تا به‌سرعت از شر حالت تهوع خلاص شوید.
• هیدراته کردن بدن: نوشیدن مایعات از جمله آب و نوشیدنی‌های غیراسیدی برای آماده کردن معده و کار انداختن دوباره دستگاه گوارش مفید است.

نکات مهم برای درمان استفراغ کودکان در خانه

• مایعات را کم‌کم و در دفعات بیشتر بدهید.
• در صورت همراهی با اسهال، استفاده از ORS می‌تواند کمک‌کننده باشد.
• شیردهی نوزاد را بدون قطع کردن ادامه دهید.
• برای جلوگیری از انتقال ویروس، شست‌وشوی دست‌ها را جدی بگیرید.

استفراغ طولانی مدت در کودکان

استفراغ کودکان به‌طور طبیعی معمولا 1 تا 2 روز طول می‌کشد؛ اما درصورتی که علت استفراغ کودک پیدا نشده و بیماری زمینه‌ای درمان نشود؛ ممکن است این عارضه کمی بیشتر ادامه پیدا کند. معمولا همراه با استفراغ یا بعد از آن کودک دچار اسهال نیز می‌شود این عارضه نهایتا تا 1 هفته ادامه می‌کند. در صورتی که استفراغ بیش از این طولانی شود؛ نشان‌دهنده خطر بوده و درخصوص یک موقعیت خاص هشدار می‌دهد.

بهترین شربت استفراغ برای کودک چیست؟

اگر قصد دارید تا از شربت حالت تهوع کودکان برای بهبود وضعیت جسمانی خود استفاده کنید باید این نکته را در نظر داشته باشید که انتخاب داروی مناسب باید با در نظر گرفتن موارد مختلفی از جمله علت استفراغ، سن کودک، شدت استفراغ و وضعیت آب بدن انجام شود.
توجه داشته باشید که اگر استفراغ کودک شما به علت ویروس رخ داده باشید باید از دادن شربت ضد استفراغ خودداری کنید زیرا در چنین شرایطی تمرکز اصلی باید روی جبران مایعات از دست رفته کودک باشد.

شربت اندانسترون برای کودکان

اندانسترون به عنوان شربت ضد استفراغ کودکان ر برخی شرایط برای کنترل تهوع و استفراغ کودکان، به‌خصوص در مواردی که خطر کم‌آبی وجود دارد، توسط پزشک تجویز می‌شود. باید این حال باید توجه داشته باشید از آنجایی که میزان اثرگذاری این داور به عواملی از جمله سن، وزن کودک، علت استفراغ و شرایط جسمی کودک بستگی دارد باید قبل از مصرف آن حتما با پزشک مشورت کنید.

چرا نباید خودسرانه از شربت تهوع کودکان استفاده کرد؟

اگرچه استفراغ در کودکان در بسیاری از مواقع به علت ویروس رخ می‌دهد اما در مواقع نادر ممکن است بیماری‌های زمینه‌ای و موارد جدی‌تر نیز در بروز آن نقش داشته باشند. از این رو مصرف خودسرانه دارو ممکن است باعث کاهش موقت علائم شود و تشخیص علت اصلی را به تاخیر بیندازد.

زمان مراجعه به پزشک در استفراغ کودکان

به گفته مرکز پرستاری سلامت اول استفراغ در بسیاری از موارد ناشی از یک عارضه گوارشی ساده است؛ اما گاهی خطرناک بوده و نیاز به نظر و تشخیص پزشک دارد. درصورتی‌که استفراغ با علائم زیر همراه بود؛ به پزشک مراجعه کنید:

• اسهال مداوم
• ادرار نکردن
• تب بالا
• بی آب شدن بدن
• سردرد شدید
• وجود خون در استفراغ
• درد شدید در شکم
• متورم شدن شکم

پیشگیری از بالا آوردن کودک

عوامل و بیماری‌های متعددی از جمله اختلال اضطراب در کودکان  می‌تواند استفراغ کودک را در پی داشته باشد. درصورتی‌که کودک شما مدام درگیر استفراغ می‌شود؛ می‌توان با برخی از ترفندها از میزان و تعداد بروز آن کاست و از بروز استفراغ جلوگیری کرد:

• از غذا دادن زیاد به کودک بپرهیزید.
• غذای کودک را در وعده‌های کوچک‌تر و تعداد بیشتر سرو کنید.
• از مصرف غذاهای حساسیت‌زا بپرهیزید.
• غذاهای سالم و بدون چربی به کودک بدهید.

اقدامات بعد از استفراغ در کودکان

یکی از مهم‌ترین مواردی که باید به آن توجه کنید این است که بعد از استفراغ کودک چه کنیم. در ابتدا لازم است که صورت و دهان کودک را کاملا تمیز کنید تا طعم و حالت بد استفراغ کودک را آزار ندهد. سپس او را روی زمین بنشانید و کمرش را کمی به پایین خم کند. درصورتی‌که کودک شما کوچک است؛ می‌توانید او را در آغوش گرفته و خودتان این کار را انجام دهید. این روند باعث می‌شود که مواد غذایی راحت‌تر جذب شوند و دیگر استفراغ اتفاق نیفتد. درصورتی‌که استفراغ کودک مدام تکرار می‌شود و با علائمی مانند سرفه شدید، تب، خلط،  یا تنگی نفس همراه است و همچنین استفراغ بیش از حالت عادی بدرنگ و بد بو است؛ خیلی فوری به پزشک مراجعه کنید.

همچنین تا یک ساعت بعد از استفراغ کودک، تلاش کنید که معده کودک آرام و خالی بماند. بعد از یک ساعت با کمی آب یا آبمیوه شروع کنید و اجازه دهید تا حداقل 20 دقیقه زمان بگذرد. به‌تدریج مصرف مایعات را افزایش دهید.

در ادامه از مواد غذایی کم‌چرب و سبک استفاده کنید. بعد از استفراغ از اجبار کودک به خوردن غذا خودداری کنید و اجازه دهید که کودک خودش اشتها و میل به خوردن پیدا کند. بعد از بهبودی کودک، مایعات از دست رفته بدن او را با آب، شیر و آبمیوه جبران کنید.

بهترین غذاهایی که کودک در زمان استفراغ می‌تواند مصرف کند؛ عبارت‌اند از:

• گوشت
• سبزیجات
• میوه
• سوپ
• نان
• برنج
• سرلاک
• حبوبات
• کلوچه

سخن آخر

علت استفراغ کودک معمولا یک عارضه ساده بهداشتی یا گوارشی است. معمولا عفونت‌ها، مسمومیت‌های غذایی، بیماری‌های معده و گوارشی؛ تغذیه نامناسب باعث بروز حالت تهوع می‌شود. این عارضه معمولا کوتاه مدت بوده و نهایتا در عرض یک هفته درمان می‌شود. رعایت تغذیه مناسب می‌تواند به کاهش علائم استفراغ کمک کند. برای کنترل علائم استفراغ کودک، از غذاهای سالم و سبک برای تغذیه کودک استفاده کنید. همچنین وعده‌های غذایی را در وعده‌های کوچک‌تر و تعداد بیشتر به کودک بدهید.

سوالات متداول