آفت دهان نوزاد و کودک

آفت دهان نوزاد و کودک یکی از شایع‌ترین مشکلات دهانی است که بسیاری از والدین را نگران می‌کند، زیرا می‌تواند روی تغذیه، خواب و حتی خلق‌وخوی کودک اثر بگذارد. خیلی از مادران در روزهای اول تصور می‌کنند هر نوع ضایعه‌ی دهانی، تبخال نوزاد است، اما حقیقت این است که تفاوت میان آفت دهانی، برفک دهان و تبخال بسیار مهم است و شناخت درست آن می‌تواند از درد و ناراحتی بیشتر جلوگیری کند. وجود زخم‌های سفید یا زردرنگ داخل دهان، بی‌اشتهایی ناگهانی یا گریه هنگام شیر خوردن معمولاً والدین را به جست‌وجوی سریع علت و راه‌حل این مشکل سوق می‌دهد.

در کنار مراجعه به پزشک، مراقبت‌های خانگی صحیح نقش مهمی در تسریع روند بهبود آفت دهان دارد. بسیاری از خانواده‌ها، به‌ویژه آن‌هایی که از پرستار کودک کمک می‌گیرند، به دنبال روش‌هایی علمی و قابل‌اعتماد برای کاهش التهاب و جلوگیری از بازگشت ضایعات دهانی هستند. آگاهی از دلایل ایجاد آفت، مثل ضعف سیستم ایمنی، آلرژی‌های غذایی، کمبود ویتامین‌ها یا تحریکات دهانی، به والدین کمک می‌کند تا مراقبت بهتری از کودک داشته باشند و رفتارهایی که ممکن است وضعیت را تشدید کند، به‌موقع اصلاح کنند. این شناخت نه‌تنها به کاهش درد نوزاد کمک می‌کند، بلکه از بروز مشکلات مشابه در آینده نیز جلوگیری خواهد کرد.

علت آفت دهان نوزاد و کودک

علت دقیق آفت دهان نوزاد و کودک هنوز به‌طور قطعی شناخته نشده است، اما بیشتر متخصصان معتقدند این زخم‌های دردناک نتیجه‌ واکنش‌های سیستم ایمنی بدن هستند. آفت دهان با تبخال متفاوت است. در حالی‌که تبخال نوزاد معمولاً منشأ ویروسی دارد و روی لب یا اطراف دهان ظاهر می‌شود، آفت در داخل دهان، زبان یا لثه‌ها تشکیل می‌شود و واگیردار هم نیست. اگر والدین در تشخیص نوع زخم تردید داشته باشند، کمک گرفتن از پزشک یا یک پرستار کودک باتجربه، بهترین راه برای ارزیابی دقیق وضعیت است.

برخی کودکان به دلیل تحریکات دهانی مانند دندان قروچه، استرس، سابقه‌ خانوادگی یا ضعف خفیف سیستم ایمنی، بیشتر مستعد آفت زدن هستند. در این شرایط، فشارهای تکراری یا آسیب‌های کوچک به بافت دهان می‌تواند زمینه را برای ایجاد زخم فراهم کند. آگاهی از این عوامل به والدین کمک می‌کند تا شرایط دهان کودک را بهتر مدیریت کنند و از بروز آفت‌های مکرر جلوگیری شود.

برخلاف تصور رایج، آفت دهان برخاسته از قارچ یا باکتری نیست و نباید آن را با «برفک دهان» که ناشی از قارچ کاندیدا است، اشتباه گرفت. آفت کودکان اغلب بر اثر مجموعه‌ای از عوامل ایجاد می‌شود که در ادامه به مهم‌ترین آن‌ها اشاره می‌شود:

• حساسیت‌های غذایی: برخی خوراکی‌ها با ایجاد تحریک در غشاهای دهان می‌توانند باعث آفت شوند. مرکبات، گوجه‌فرنگی، شکلات و خوراکی‌های اسیدی از جمله مواد غذایی شناخته‌شده هستند که ممکن است احتمال آفت را در کودکان افزایش دهند.
• کمبودهای تغذیه‌ای: کاهش آهن، اسید فولیک یا ویتامین B12 در بدن کودک از عوامل مهم و تاییدشده‌ ایجاد آفت دهان هستند. کمبود آهن در کودکان شایع است و گاهی با علائمی مانند رنگ‌پریدگی، خستگی یا ضعف همراه می‌شود. تنظیم رژیم غذایی مناسب یا مصرف مکمل با تجویز پزشک می‌تواند دفعات آفت را کاهش دهد.
• عفونت‌های ویروسی: برخی ویروس‌ها می‌توانند باعث ایجاد زخم‌های موقتی در دهان شوند یا بدن کودک را مستعد زخم‌های دهانی کنند. کودکانی که در سنین مدرسه قرار دارند و در تماس مداوم با محیط‌های عمومی هستند، بیشتر در معرض این عوامل قرار می‌گیرند.
• ضعف سیستم ایمنی یا بیماری‌های خودایمنی: آفت‌های عودکننده، به‌ویژه زمانی که علت مشخصی ندارند، ممکن است نشانه‌ حساسیت بیش‌ازحد سیستم ایمنی یا بیماری‌های زمینه‌ای مانند سلیاک و بیماری‌های التهابی روده باشند. در چنین شرایطی، آفت کودک معمولاً همراه با مشکلات دیگری مثل خستگی، درد شکم یا مشکلات گوارشی مشاهده می‌شود.

به نقل از وب‌‎سایت webmd.com:

علل آفت دهان کاملاً مشخص نیست، اما شیوع این بیماری از الگوهایی پیروی می کند: برای مثال، دختران بیشتر از پسرها به آفت مبتلا می شوند. آفت‌ها معمولاً نوجوانان را بیشتر از کودکان زیر 10 سال درگیر می‌کنند، اما کودکان کوچک‌تر نیز می‌توانند به آن مبتلا شوند. ممکن است پزشک اطفال نتواند علت دقیق زخم های کودک شما را تایید کند. هیچ کس واقعاً نمی داند چرا آنها توسعه می یابند.

علائم آفت دهان نوزاد

آفت دهان در نوزادان و کودکان معمولاً به‌صورت زخم‌های گرد یا بیضی‌شکل ظاهر می‌شود که مرکز سفید یا زردرنگ دارند و حاشیه‌ی آن‌ها به رنگ قرمز ملتهب است. این زخم‌ها در داخل دهان، روی لثه‌ها، زبان یا سطح داخلی گونه ایجاد می‌شوند و برخلاف تبخال نوزاد، خارج دهان یا روی لب دیده نمی‌شوند. آفت دهان معمولاً دردناک است و می‌تواند باعث بی‌قراری، کاهش اشتها و ناراحتی هنگام شیر خوردن شود.

از آنجا که آفت دهان منشا ویروسی ندارد، معمولاً با تب یا علائم سیستمیک همراه نیست. اندازه‌ی اغلب آفت‌ها کوچک و کمتر از ۶ میلی‌متر است. تشخیص صحیح این زخم‌ها اهمیت زیادی دارد و بهتر است والدین برای اطمینان از نوع ضایعه و انتخاب روش درمان، به دندان‌پزشک متخصص کودکان مراجعه کنند و از مصرف خودسرانه دارو پرهیز نمایند.

درمان آفت دهان نوزاد شیرخوار و کودک

درمان آفت دهان نوزاد و کودک به نوع زخم، سن کودک و شدت علائم بستگی دارد. بیشتر آفت‌ها خفیف هستند و طی چند روز تا یک هفته خودبه‌خود بهبود پیدا می‌کنند، اما استفاده از روش‌های مراقبتی صحیح می‌تواند درد را کاهش دهد و روند بهبود را سریع‌تر کند. توجه به سن کودک، به‌ویژه در نوزادان زیر ۶ ماه، اهمیت زیادی دارد، زیرا برخی روش‌ها تنها برای کودکان بزرگ‌تر مناسب‌اند.

1) روش‌های بی‌خطر درمان آفت دهان برای نوزاد شیرخوار (نوزادان زیر ۶ ماه)

• استفاده از کمپرس سرد یا یخ پیچیده شده در دستمال تمیز: قرار دادن چند ثانیه‌ای کمپرس سرد روی گونه یا لب می‌تواند درد ناحیه آفت را کاهش دهد.
• توجه به تغذیه نوزاد: بهتر است از خوراندن مایعات یا غذاهای بسیار گرم پرهیز شود.
• استفاده بسیار محدود از محلول آب نمک: تنها برای نوزادان بالای ۸ ماه پیشنهاد می‌شود، اما اگر پزشک اجازه دهد، در نوزادان کوچک‌تر باید با دقت بالا انجام شود تا بلع صورت نگیرد.
• انتخاب پستانک و سرشیشه نرم: تحریک کمتر باعث کاهش درد و جلوگیری از بدتر شدن آفت می‌شود.

2) درمان خانگی آفت دهان کودک (مناسب برای کودکان بالای ۱ سال)

• پرهیز از غذاهای تند، داغ، اسیدی یا شور: گوجه‌فرنگی، مرکبات، چیپس، آجیل و خوراکی‌های شور باعث تحریک زخم می‌شوند.
• استفاده از مسواک نرم مخصوص کودکان: تماس ملایم با دهان و لثه‌ها مانع بدتر شدن زخم می‌شود.
• تهیه فهرست مواد غذایی حساسیت‌زا: در برخی کودکان، حساسیت‌های غذایی باعث تکرار آفت می‌شود. ثبت و حذف تدریجی این مواد مفید است.
• نوشیدن مایعات با نی: این روش برای کاهش تماس نوشیدنی‌ها با زخم مفید است، اما برای کودکان زیر ۶ ماه ممنوع است.
• استفاده از محلول شیر منیزیم: با نظر پزشک برای کاهش اسیدیته دهان به کار می‌رود.
• استفاده از دهانشویه کودکان: دهانشویه مخصوص کودکان تنها در سنین بالاتر و با تجویز پزشک قابل استفاده است و می‌تواند محیط دهان را پاک‌تر نگه دارد و از تحریک بیشتر زخم جلوگیری کند.

3) روش‌های درمانی دارویی با مشورت پزشک

این موارد بدون نسخه پزشک نباید برای کودک یا نوزاد استفاده شوند.

• استفاده محدود و موضعی از ترکیب آب و هیدروژن پراکساید: تنها برای کودکان بزرگ‌تر و تحت نظر پزشک مجاز است.
• شربت دیفن‌ هیدرامین: گاهی برای کاهش درد و التهاب  به کار می‌رود (فقط با تجویز پزشک).
• محصولات ضدالتهاب یا پمادهای دهانی مخصوص کودکان: پزشک بسته به سن و شدت آفت دارو تجویز می‌کند.

4) مراقبت‌های روزمره که روند درمان آفت دهان را سرعت می‌بخشند

• رعایت بهداشت دهان و دندان بدون استفاده از خمیردندان‌های حاوی لوریل سولفات
• مصرف مایعات کافی برای جلوگیری از خشکی دهان
• کاهش اصطکاک دهان در کودکانی که دندان‌قروچه دارند
• آرام نگه داشتن محیط کودک برای کاهش استرس

چه زمانی آفت دهان نوزاد و کودک نیاز به مراجعه پزشک دارد؟

اگرچه بیشتر موارد آفت دهان نوزاد و کودک خفیف هستند و طی چند روز بهبود پیدا می‌کنند، اما برخی علائم می‌توانند نشانه‌ شدت یافتن عارضه یا وجود مشکل زمینه‌ای باشند. در چنین شرایطی مراجعه به پزشک ضروری است. اگر زخم‌ها شدید و بسیار دردناک باشند، یا بیش از ۱۰ تا ۱۴ روز بدون بهبود باقی بمانند، حتما باید ارزیابی پزشکی انجام شود. همچنین زمانی که کودک به‌دلیل درد قادر به شیر خوردن نیست یا دچار کاهش وزن می‌شود، بررسی فوری لازم است.

بروز آفت همراه با تب، بی‌حالی یا بوی بد دهان نیز از نشانه‌هایی است که می‌تواند بیانگر یک عفونت یا مشکل جدی‌تر باشد. علاوه بر این، اگر آفت‌ها به‌صورت مکرر و پشت‌سرهم ایجاد شوند، بهتر است کودک توسط متخصص کودکان یا دندان‌پزشک کودکان معاینه شود تا علت زمینه‌ای مشخص گردد.

جمع بندی

آفت دهان نوزاد به‌صورت زخم‌های کوچک و سفیدرنگ در بخش‌های داخلی دهان، گونه یا لب‌ها ظاهر می‌شود و معمولاً با درد و ناراحتی همراه است. اگرچه این زخم‌ها از نظر شکل ظاهری ممکن است شباهت‌هایی با زخم‌های دیده‌شده در بیماری بهجت داشته باشند، اما دو مشکل کاملاً متفاوت هستند و آفت دهان یک مشکل شایع و بی‌خطر در کودکان محسوب می‌شود. علت دقیق ایجاد آفت هنوز مشخص نیست، اما مجموعه‌ای از عوامل مانند آمادگی ژنتیکی، حساسیت‌های غذایی، تغذیه نامناسب، برخی عفونت‌های ویروسی یا باکتریایی و ضعف سیستم ایمنی می‌توانند احتمال بروز آن را افزایش دهند.

خوشبختانه بیشتر موارد آفت دهان کودکان با روش‌های ساده خانگی قابل کنترل‌اند. استفاده از کمپرس سرد برای کاهش درد، توجه به رژیم غذایی و پرهیز از غذاهای تحریک‌کننده، رعایت بهداشت دهان و در کودکان بزرگ‌تر استفاده از محلول آب‌نمک یا دهانشویه مخصوص کودکان می‌تواند روند بهبود را سریع‌تر کند. در برخی شرایط خاص و با تجویز پزشک، داروهایی مانند دیفن‌هیدرامین نیز ممکن است توصیه شود. به‌طور کلی، آفت دهان نوزاد یک مشکل گذرا است و اغلب طی چند روز تا یک هفته برطرف می‌شود، اما در صورت شدت درد، طولانی شدن علائم یا تکرار مداوم، ارزیابی پزشکی ضروری است.

سوالات متداول